المسالک و الممالک بکری: ارزیابى گزارش‌هاى او درباره ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسى ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

از جمله آثار جغرافیایی تألیف ­شده در غرب جهان اسلام، المسالک ­و ­الممالک بکری (سده پنجم هجری) است؛ مؤلف به وصف تقریبا تمام گستره جغرافیاى شناخته‌شده روزگار خویش، به‌ویژه ایران و نواحى شرقى خلافت اسلامى اهتمام ورزیده و شاید از همین روست که کتابش برخلاف بسیارى از آثار نویسندگان مغربى، با اقبال عام روبه‌رو شده است. به نظر مى‌رسد جامعیت اثر و نیز وصف جغرافیاى اندلس که بیش از همگان بر آن وقوف داشته، از جمله دلایل شهرت این کتاب باشد. حال این پرسش پیش مى‌آید که کسى چون بکرى که سفرى بدین نواحى نداشته، مطالب کتابش، خاصه اطلاعات مربوط به ایران را، از کدام منابع اخذ کرده است؟ در این نوشتار به روش مطالعه تطبیقى درمى‌یابیم که ضعف عمده این اثر در حوزه ایران، استفاده صِرف نویسنده از آثار پیشینیان و بى‌بهره ماندن از مشاهدات و تجارب شخصى است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Al-Bakrī’s al-Masālik wa’l-Mamālik: an Appraisal of his Reports about Iran

نویسندگان [English]

  • mina tavana 1
  • younes farahmand 2
1 M.A Student, Department of History & Civilization of Islamic Nations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of History & Civilization of Islamic Nations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Al-Masālik wa al-Mamālik by al-Bakri is a geographical work that was composed in the western part of the Muslim world in the 5th /11th century. The author describes the entire known world of his time including the eastern territories of Muslim Caliphate and particularly Iran. So, his book, unlike the works of many of his North African and Andalusian contemporaries, has found public favor. It seems that the popularity of al-Bakri’s work was due to his full description of the world or his geographical information of his own region which he was acquainted with. This arose some questions: how did he collect the material of his book when never personally travelled to many of the regions that he describes and also from what kind of sources did he obtain them? The present paper is a comparative study which shows that the main weakness of the al-Bakri’s book, the section regarding with Iran, is he only relied on the works of earlier geographers and contributed no information based on his personal observation
 
Ḳurʾān-i Karīm.
Aledavoud, Seyed Ali, “Ḥāfiẓ Ābrū”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, Kazem Mousavi-Bojnourdi (as supervisor), Vol.20, Tehran, The Centre For The Great Islamic Encyclopedia, 2013/ 1392.
Anṣārī Dimashḳī, Shams al- Dīn Muḥammad b. Abī Ṭālib, Nukhbat al- Dahr Fī ʿAdjāʾib al- Barr wa  al- Bar, Trans. Hamid Tabibiyan, Tehran, Asāṭīr, 1382/ 2003.
Bakri, Abdallāh b. ʿAbd al ʿAzīz, al- Masālik  wal- mamālik, Revised by Van Leeuwen & André Ferré, Beirut, Dār al- Maghrib al- Islāmī, 1993/ 1371.
Ibid, Muʿdjam Mā Istaʿdjam min Asmāʾ al- Bilād wa al- Mawāiʿ, Revised by Muṣṭafa Saḳḳām, Beirut, ʿĀlam al- Kitāb, 1403 AH/ 1982 AD.
Dastgerdi, Vahid, “ʿĀdat Ṭabīʾat-i Thānawī Ast”, Armaghān, Vol. 22, No. 8 & 9, October & November 1941/ 1320.
Djayhānī, Abū al- Ḳāsim Aḥmad, Ashkāl al- ʿĀlam, Revised by Firooz Mansouri, Tehran, Āstān-i Ḳuds- i Raḍawī, 1368/ 1989.
Fazli Nejad, Ahmad, “Iran Zamiīn dar Tārīkh-Nigārī- yi Īlkhānān wa Mamālīk”, Pazhūhish- hā- yi Tārīkhī- yi Iran wa Islām, Fall & Winter 2015- 2014/ 1393, No. 15.
Ḥādjī Khalīfa, Muṣṭafa b. ʿAbdallāh, Djahān- Namā, Istanbul, 2008/ 1386.
Ibn al- Faḳīh, Aḥmad b. Muḥammad, al- Buldān, Revised by Yūsuf al- Hādī, Beirut, 1996 AD/ 1416 AH.
Ibn Ḥawḳal, Abū al- Ḳāsim Muḥammad, urat al- Ar, Beirut, Dār al- Ṣādir,1938/ 1316.
Ibn Ḥawḳal, urat al- Ar, Trans. Jafar Shoar, Tehran, Amīrkabīr, 1366, 1987.
Ibn Khurdadhbih, ʿUbaydallāh b. ʿAbdallāh, al- Masālik wa al- Mamālik, Beirut, Dār Ṣādir, 1992/ 1370.
Ibn Rusta, Aḥmad b. ʿUmar, al- Aʿ al- Nafīsa wa Kitāb al- Buldān, Beirut, Dār al- Ṣādir, 1892/ 1270.
Ibn Saʿīd al- Maghribī, ʿAlī b. Mūsā, al- Mughrib fī ulya al- Maghrib, Revised by Manṣūr Khalīl ʿUmrān, Dār al- Kutub al- ʿIlmiyya, Beirut, 1997/ 1375.
Iṣṭakhrī, Abū Isḥāḳ Ibrāhīm b. Muḥammad, al- Masālik wa al- Mamālik, Revised by Aḥmad b. Sahl, Beirut, Dār Ṣādir, 1927/ 1305.
al- Istibār fī ʿAdjāʾib al- ʾamār, Revised by ʿAbd al- Ḥamīd Saʿd Zaghlūl, Baghdad, Dār al- Shuʾūn al- Thaḳāfiyya, 1986/ 1364.
Krachkovskii, Ignatii Iulianovich, Tārīkh-Niwishta- hā- yi Djughrāfiyā dar Djahān- i Islām (Istoriia arabskoi geograficheskoi literatury), Trans. Abul-Qasim Payandeh, Tehran, Intishārāt- i ʿIlmī wa Farhangī, 1379/ 2001.
Krawulsky, Dorothea, “Iḥyā- yi Nām- i Iran dar ʿAhd-i Īlkhānān- i Mughūl”, History of Foreign Relations, Trans. Ali Bahramian, Vol. 1, No. 1, Winter 2000/ 1378.
Maḳdisī, Abū ʿAbdallāh Muḥammad b. Aḥmad, Asan al- Taāsīm fī Maʿrifat al- Aālīm, Beirut, Dār al- Ṣādir, (Und.).
Maḳdisī, Mutahhar b. Ṭāhir, al- Badʾ wa ʾl- Taʾkh, Maktaba al- Thaḳāfa al- Dīnīyya, (Und.).
Masʿūdī, Murūdj al-Dhahab wa- Maʿādin al- Djawhar, Revised by Asʿad Dāghir, Qom, Dār al- Hidjra, 1409 AH/ 1988 AD.
Molina, l,”al- ‘Udhri”, Encyclopedia of Islam, New Edition, Vol.10, Liden, E.J. rille, 2000. 
Provencal, Levi, “Abu Ubayd Al-Bakri”, Encyclopedia of Islam, New Edition, Vol.1, Liden, E.J. Brille, 1986.
Reza, Enayatollah, “Idrīsī, Muḥammad b. Muḥammad”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, Kazem Mousavi-Bojnourdi(as supervisor), Vol.7, Tehran, The Centre For The Great Islamic Encyclopedia, 1375/ 1996.
Ibid, “Abū ʿUbayd Bakrī”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, Vol.20, Tehran, The Centre For The Great Islamic Encyclopedia, 1372/ 1993.
Ibid, “Djughrāfiyā, Dawra- yi Djughrāfiyā- yi ʿUmūmī- yi Kilāsīk (classic)”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī,Vol.18, Tehran, The Centre For The Great Islamic Encyclopedia, 1389/ 2010.
Shoar, Jafar, “Ibn Ḥawḳal”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, Kazem Mousavi-Bojnourdi (as supervisor), Vol.3, Tehran, The Centre For The Great Islamic Encyclopedia, 1374/ 1995.
Al-Suyūī, āfi Djalāl al- Dīn ʿAbd al- Ramān, Bughyat Wuʿāt fī Tabaāt al- Lughawiyyīn wa- ʾl- Nuāt, Revised by Muammad abū ʾl- Fal Ibrāhīm, ʿĪsā al- Bābī al- alabī wa- Shirkāʾ, 1384 AH/ 1964 AD.
Ṭabarī, Abū Djaʿfar Muḥammad b. Djarīr, Taʾkh al- Umam wa al- Mulūk, Revised by Muammad abū ʾl- Fal Ibrāhīm, Beirut, Dār al- Turāth, 1387 AH/ 1967 AD.
Yāḳūt Hamawī, Muʿdjam al- Buldān, Beirut, Dār Ṣādir, 1995/ 1373.
Zamakhsharī, Abū al- Ḳāsim Maḥmūd b. ʿUmar, al- Djibāl wa al- Miyāh wa al- Amkina( al- Amkina wa al- Djibāl wa al- Miyāh), Leiden, Brill, 1855/ 1233.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Abå "Ubiyd al-Bakry
  • Al-Masālik wa al-Mamālik
  • Geographical Writings in Andalusia
  • The historical Geography of Iran

 

المسالک و الممالک بکری: ارزیابى گزارش‌هاى او درباره ایران[1]

 

مینا توانا

دانش‌آموخته کارشناسى ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران

یونس فرهمند[2]

دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

 

چکیده

از جمله آثار جغرافیایی تألیف ­شده در غرب جهان اسلام، المسالک ­و ­الممالک بکری (سده پنجم هجری) است؛ مؤلف به وصف تقریبا تمام گستره جغرافیاى شناخته‌شده روزگار خویش، به‌ویژه ایران و نواحى شرقى خلافت اسلامى اهتمام ورزیده و شاید از همین روست که کتابش برخلاف بسیارى از آثار نویسندگان مغربى، با اقبال عام روبه‌رو شده است. به نظر مى‌رسد جامعیت اثر و نیز وصف جغرافیاى اندلس که بیش از همگان بر آن وقوف داشته، از جمله دلایل شهرت این کتاب باشد. حال این پرسش پیش مى‌آید که کسى چون بکرى که سفرى بدین نواحى نداشته، مطالب کتابش، خاصه اطلاعات مربوط به ایران را، از کدام منابع اخذ کرده است؟ در این نوشتار به روش مطالعه تطبیقى درمى‌یابیم که ضعف عمده این اثر در حوزه ایران، استفاده صِرف نویسنده از آثار پیشینیان و بى‌بهره ماندن از مشاهدات و تجارب شخصى است.

 

کلیدواژه­ها: ابوعبید بکری، المسالک و الممالک، جغرافیانگاری در اندلس، جغرافیای تاریخی ایران.

 

 

 

مقدمه

به ­تصریح برخی از مورخان و جغرافیانویسان قدیم مسلمان، یکی از معیارهای ارزشمندی و درستی داده­های جغرافیایی کتاب‌ها، میزان مشاهدات شخصی جغرافیانویسان است.[3] بسیاری از نویسندگان آثار جغرافیایی که از همان سده­های نخستین اسلامی به اهمیت سفر و کسب تجربه شخصی برای نگارش کتب خویش پی برده ­بودند، با به­کارگیری روش تجربه و مشاهده، کتاب­های گران‌قدری از خود برجای گذاشتند. در این میان، گاه به جغرافیا نویسانی برمی­خوریم که بی­آن­که پای در راه سفر نهاده و به کسب تجارب و اطلاعات عینی اهتمام ورزیده باشند، دست به تألیف آثار جغرافیایی یاخته­اند و از قضا آثار برخی از آنها از شهرت بالایی نیز برخوردار شده­است؛ برای نمونه، حافظ ابرو (د833ﻫ) نویسنده درباری تیمور، که خاستگاهش شرق ایران بوده، بدون سفر به غرب، به وصف جغرافیای مناطق غربی جهان اسلام در کتاب جغرافیای خود پرداخته است؛[4] و یا شریف ادریسی(493-560ﻫ)، برخاسته از مغرب اسلامی، بدون مسافرت و کسب تجربه شخصی، به وصف جغرافیای مناطق شرقی دنیاى اسلام در نزهة­ المشتاق دست زده است.[5] جغرافیانویس مغربی دیگر، ابوعبید عبدالله بکری نیز بدون پاى نهادن در مسیر سفر و ثبت یافته­های شخصی، به تألیف دو کتاب جغرافیایی، یکی با نام المسالک و الممالک و دیگری معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، دست گشوده که این هردو با اقبال­ عام مواجه شده­اند. از این­رو، برای اعتبارسنجی چنین نوشته­هایی، تحقیق درباره شناسایی منابع و بررسی نحوه گردآوری و پردازش اطلاعات در این­گونه از آثار اهمیتی دوچندان می­یابد؛ چه اعتبار هر نوشته به اصالت منابع مورد استفاده یا دست­کم به نوآوری نویسنده در تدوین آن اطلاعات، وابسته است.

المسالک و الممالک[6] (تألیف حدود 460ﻫ)، نام یکی از دو کتاب مشهور[7] ابوعبید عبدالله بن عبدالعزیز بن محمد بن ایوب ­بن عمرو بکری، ادیب، لغوی و دانشمند جامع‌الاطراف اسپانیای اسلامی است[8] که مورد توجه و استفاده اخلاف جغرافی­نگارش واقع شده­ است[9] و بعدها خاورشناسانی چون دوزی[10] و پروفنسال[11] نیز او را بزرگ­ترین جغرافیدان اندلس دانسته­اند.[12]

بکری در المسالک و الممالک (چاپ1993م در دوجلد)، ظاهرا به پیروی از مکتب عراقی،[13] به وصف جغرافیای کل جهان شناخته روزگار خود پرداخته­ است. این در حالی­است که وی تنها در محدوده زادگاهش مسافرت­هایی داشته و هیچ­گاه شبه جزیره ایبری یا اندلس را ترک نکرده بوده­است.[14] ظاهرا از همین روست که با نگاهی آماری به متن المسالک و الممالک بکری می­توان دریافت که بیش از شصت­‌درصد گزارش­های جلد اولِ کتاب المسالک و الممالک، حاوی اطلاعات صرف تاریخی همانند مضامین کتب تواریخ عمومی است.[15] باقی­مانده گزارش­های جلد اول، اطلاعات جغرافیایی است که به وصف شرق جهان اسلام، یعنی جزیرة­العرب (به نحو تفصیلی)، عراق و شهرهای مهم آن، ویژگی­های سرزمین فارس، بابِل، جزیره، خراسان، ماوراءالنهر، کرمان، شهرهای بلاد روم و روس، سخنی در باب شهرها، مساحات سرزمین­ها، مختصری در باب تقسیمات ایرانشهر و خراج این سرزمین­ها[16] اختصاص یافته­ است؛ جلد دوم نیز به قسمت­های غربی جهان اسلام شامل مصر، بلاد افریقیه، مغرب و اندلس اختصاص دارد. بکری در جلد دوم برخلاف مشرق اسلامی، راه­ها و فواصل شهرهای مختلف را نیز به­دقت بیان کرده­ است که این نشان از آشنایی بیش­تر و گاه بلاواسطه او با این مناطق دارد. می­توان گفت بخش متعلق به مغرب و اندلس در المسالک و الممالک بکری نه­تنها نسبت­به مطالب مرتبط با مناطق شرقی­تر در همین کتاب، بلکه نسبت­به کتب سایر جغرافیانویسان پیش از بکری نیز حجیم­تر است و گاه حتی اطلاعاتی از زمان حیات مؤلف نیز به­دست می­دهد.[17] وی در نگارش المسالک و الممالک، به­استثنای بخش متعلق به مغرب و اندلس که از منابع شفاهی و مدارک دیوانی، به­سبب مناصب حکومتی خویش، بهره گرفته ­بوده، تنها به ارائه اطلاعات مذکور در کتب پیشینیان بسنده کرده­ است. بدین­جهت شایسته­ بود کراچکوفسکی این گفته خود را که «المسالک و الممالک بکری، تماما بر اساس کوشش شخصی مؤلف پدید آمده»،[18] تنها به همین بخش از جهان اسلام محدود می­کرد.

 

جغرافیای ایران در المسالک و الممالک بکری

تعریف بکری از ایران. بکری همانند سایر نویسندگان مسلمان پیش از دوره ایلخانی، مفهوم سیاسی مستقلی برای ایران قائل نبوده است.[19] در واقع وی و اسلافش، به تأسی از نظام تقسیم­بندی ساسانی، ایران و عراق (دل ایرانشهر) را زیرمجموعه ایرانشهر می­دانسته­اند؛ گفتنی است اعراب گویا به حکم اطلاق نام جزء بر کل (در اینجا: دل یا همان قلب به­مثابه کل بدن)، نام عراق را برای کل ایرانشهر- که مشتمل بر ایران و عراق می­شده است- به­کار می­برده­اند.[20] اگر هم بپذیریم که واژه "عراق"، معرّب "ایران" است،[21] دیگر در پای­بندی بکری بر نظام تقسیم­بندی ایرانی تردیدی نمی­ماند؛ خاصه که او گاه وصف شهرها و ایالات ایران را ذیل شهرهای عراق آورده[22] و گاه نام آنها را ذیل اقلیم ایرانشهر برشمرده ­است؛[23] در مورد اخیر، وی به  تقسیم­بندی ابن رسته نظر داشته است.[24]

 

کاستی‌های بکری در جغرافیای توصیفی ایران. نقایص کار بکری در جغرافیانویسی نواحی و شهرهای متعلق به ایران را می­توان در دو بخش عمده زیر دسته­بندی کرد:

  1. غفلت از شهرهای مهم و اکتفا به بخشی از شهرها و نواحی. درک نادرست بکری از جغرافیای ایالات ایرانشهر و بالمآل ایران موجب شده است تا او فقط به وصف شمار معدود و گاه کم­اهمیت­تری از شهرها و ایالت­های ایرانشهر پرداخته، برخی ایالات مهم آن را وصف نکند. برای نمونه جای وصف ایالاتی چون جبال، سیستان، اصفهان و آذربایجان در کتاب او خالی است، اما در مقابل، جبال بارز در ایالت کرمان را ایالتی مهم و قابل ذکر پنداشته و جداگانه به وصف آن پرداخته است.[25] در واقع آن­چه درباره شهرهای ایران در کتاب بکری آمده، اطلاعاتی بسیار محدود از ایالاتی کم­شمار است که به‌طور کلی شامل ایالات فارس،[26] خراسان،[27] ماوراءالنهر،[28] کرمان،[29] بلاد بارز[30] و اهواز[31] می­باشد. بدین ترتیب، ایران ترسیم‌شده در کتاب او بسیار محدودتر از ایرانی است که یک قرن پیش از او در آثار جغرافیانویسان مسلمان وصف شده بوده­ است.[32] به­نظر می­رسد این کاستی کار بکری نتیجه ناآشنایی عینی و دقیق او با محدوده مورد وصف و نیز شهرها و ایالات عراق و ایران بوده­ باشد.
  2.  چینش نامنظم و آشفتگی در وصف شهرها. بکری شهرهای عراق و ایران را بدون نظمی مشخص در پی هم آورده و در وصف آنها دچار آشفته­پردازی شده و در این­باره حتی جهات جغرافیایی را مدنظر قرار نداده؛ چنان­که در پی وصف چند شهر مهم عراق (انبار، واسط، مدائن)، به وصف اهواز و سپس بصره در غرب اهواز پرداخته و در ادامه به سراغ ایالتی از ایران در موقعیت شرقی­تر نسبت به بصره، یعنی بلاد فارس رفته سپس بابل، شهری ساسانی و ازمیان‌­رفته در دوره اسلامی، واقع در جانب غرب­ بصره را وصف کرده است؛ آن­گاه جزیره، منطقه­ای در بین­النهرین علیا و واقع در شمال ایالت عراق، را معرفی ­کرده، سپس از جزیره با 180 درجه چرخش به نقطه مقابل آن یعنی شمال شرق جغرافیایی ایران، خراسان و ماوراءالنهر آمده و در پایان، کرمان و «بلاد بارز»، در موقعیتی جنوب­تر نسبت­به خراسان و ماوراءالنهر را وصف کرده­ است.

 

منابع مورد استفاده بکری در وصف شهرها و نواحى ایران. از میان انواع منابع، بکری فقط منابع مکتوب را در نگارش جغرافیای ایران به­کار گرفته است. از همین رو، تنها راه تشخیص منبع یا منابع احتمالی بکری، مقایسه تطبیقی متن المسالک و الممالک با همه کتب مشابه پیش از وی است؛ بدین­طریق علاوه بر اعتبارسنجی گزارش­های بکری، اهمیت و روایی و رواج شماری از کتب شرق جهان اسلام در مغرب اسلامی سده پنجم دانسته­ می­شود. هرچند این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که ممکن است بکری کتبی را در دسترس داشته بوده باشد که اکنون ازمیان رفته­اند؛ برای نمونه، به احتمال متاخم به ­یقین، کتاب ازمیان­‌رفتۀ نظام المرجان فی المسالک و الممالک، نوشته احمدبن عمر عذری، استاد بکری که سفری نیز به مشرق داشته، در دسترس بکری بوده ­است.[33]

به هر رو، با نظری گذرا در متن کتاب بکری و نیز متون موجود جغرافیایی پیش از وی، می­توان گفت که بیشتر اطلاعات متعلق به شهرهای ایران در کتاب بکری، در خلال گزارش­های کتب پیشینیان چون المسالک و الممالک ابن­خرداذبه،[34] تاریخ طبری،[35] البلدان ابن­فقیه،[36] حدود­العالم،[37] المسالک و الممالک اصطخری،[38] اشکال­العالم جیهانی[39] و احسن­التقاسیم مقدسی[40] نیز یافت می­شود؛ اما با مقابله متون به شیوه مقایسه تطبیقیِ محتوا و متن درمی­یابیم که اصلی­ترین منبع بکری در نگارش این قسمت، کتاب صورة الارض ابن­حوقل بوده­ است.[41] بسامد مشابهت­های واژه­های برگزیده، در المسالک و الممالک بکری و صورة الارض ابن­حوقل به حدود 75درصد می­رسد. در زیر نمونه­ای از این مشابهات، با تعابیری که مختص کتاب ابن حوقل است و در المسالک بکری عینا تکرار شده  می­آید:

صورة الارض:

«و أمّا خراسان فتشتمل على کُوَر عظام و أعمال جسام»[42]

المسالک و  الممالک:                                                           

«و خراسان تشتمل علیکُوَر عظام و اعمال جسام»[43]

کثرت استفاده بکری از صورة الارض ابن حوقل شاید از آن رو بوده که کتاب ابن حوقل در غرب جهان اسلام شناخته­[44] و از این­رو دسترس به آن برای بکری آسان بوده ­است. با­وجود ­این، درباره اقتباس مستقیم یا باواسطه بکری از کتاب صورة الارض نمی­توان به­یقین نظر داد؛ چراکه ممکن­است بکری با­واسطه استاد خویش، عذری، از کتاب صورة الارض بهره گرفته­­ باشد.[45] به­هررو، تردیدی نیست که بکری مستقیم یا نامستقیم، گزارش­های مرتبط با وصف ویژگی کوره­های ایالت فارس،[46] ایالات خراسان[47] و ماوراءالنهر،[48] کرمان[49] و بارز[50] را از کتاب صورة الارض برداشت­ کرده­ و تنها در باب وصف اهواز چنین می­نماید که اقتباس وی در ذکر ویژگی اهواز، از المسالک و الممالک ابن خرداذبه و نیز بخش تاریخی آن مقتبس از تاریخ طبری بوده باشد. [51]

 

روش استفاده بکری از منابع. شیوه برداشت و نقل بکری از صورة الارض عموما به­صورت رونویس بوده و او عینا عبارات ابن حوقل را اخذ ­کرده و گاه، از آنجا که دانشمندی لغت­شناس بوده، عباراتی را افزوده یا کاسته یا ساخت دیگری از افعال را به­کار ­برده است. گفتنی­است که بکری در بیشتر این رونگاری­ها جانب دقت را رعایت نمی­­کرده و فراوان دچار اغلاط املایی، خطا در ضبط اعلام جغرافیایی و یا اشتباهات محتوایی ­شده است؛[52] هرچند در این خطاها سهم مستنسخان کتاب بکری و نیز اشتباهات موجود در  متون متقدم را نیز باید درنظر آورد؛ برای نمونه بکری از کوره­ای در فارس به نام  "اردشیر شیراز" چنین یاد کرده است:

«و بکورة أردشیرشیرازعین ماء یشرب لتشفیة الجوف کما یشرب الدواء ، فإن شرب منه قدحا أقام له مجلسا، و إن زاد فلکلّ قدح مجلس».[53]

«در کوره اردشیرشیراز چشمۀ آبی است که برای شفای شکم از آن می­آشامند، مانند نوشیدن دارو. اگر از آن آب قدحی بنوشند یک­بار به قضای حاجت روند، و اگر بیشتر، برای هر قدح یک­بار بیرون می­روند».

اما عبارت ابن حوقل در این­باره چنین بوده است:

«و بکورة اردشیرخرّه من نواحى شیراز عین ماء حلو عذب یشربه الناس لتنقیة الجوف فمن شرب قدحا أقامه مجلسا و إن ازداد فلکلّ قدح مجلس‏»[54]

گویا بکری در خلال رونویسی، در ضبط نام کوره "اردشیرخره" دچار خطا شده و احتمالا به­علت ناآشنایی با تقسیمات جغرافیاییِ ایالت فارس، "اردشیر" و "شیراز" را درآمیخته و واژه جدید "اردشیر شیراز" را برساخته است.

علاوه بر این احتمال معقول، با مداقه در گزارش­های صورة الارض، المسالک و الممالک اصطخری و نیز کتاب جیهانی در این موضوع، نکات جالب دیگری دریافته می­شود؛ از جمله این که  ابن حوقل که خود بسیاری از مطالب کتابش درباره فارس را از کتاب المسالک و الممالک اصطخری رونوشت کرده، در رونوشت خویش بر خطا رفته است. درحالی­که در کتاب اصطخری چنین آمده: «و بکوره اردشیرخره علی باب شیراز[55]...؛ یعنی در کوره اردشیرخره در دروازه شیراز...» ، و این عبارت با متن جیهانی نیز مطابقت دارد،[56]  در کتاب ابن حوقل که مقتبَس بکری بوده چنین آمده است که: «و بکورة اردشیر خرّه من نواحى شیراز». نیز "لتنقیه الجوف" (= برای خالی کردن شکم) عبارتی است که در متن صورة الارض و پیش از آن در المسالک و الممالک اصطخری آمده، اما بکری یا ناسخان کتاب وی به­عمد یا به­تصحیف آن را "لتشفیه الجوف" ضبط ­کرده­اند و جهت توضیح بیشتر آن، تعبیر "کما یشرب الدواء" (چنان‌که دوا نوشند) را افزوده­اند.

 نمونه دیگر از خطاهای رونویسانه بکری یا استنساخگران کتابش، مطالبی است که درباره بارز آورده است:

«أمّا حدّ بلاد البارز فإنّها  اجبال سبعة فی نهایة الامتناع و الخصب و قربها من جیرفت علی خمسة فراسخ[موضع‏][57] یسمی میزان...»

«اما حدود سرزمین بارز مشتمل بر هفت کوه در نهایت استواری و سرسبزی است، در نزدیکی این کوه­ها در پنج فرسنگی جیرفت، [مکانی] است به نام میزان ...».

بکری در متن بالا که آن را از صورة الارض ابن حوقل اقتباس کرده­،[58] از کوه­های هفتگانه بارز سخن گفته است؛ درحالی­که در منابع، شمار این کوه­ها ذکر نشده­ است. اصطخری و ابن حوقل از "سبعة اجیال" که در واقع هفت طایفه ساکن در جبال قفص (کوچ)، از کوه‌های برفگیر کرمان بوده­اند، سخن گفته­اند. چنین می­نماید که بکری که ایجاز را مد نظر داشته، باز هم برخطا رفته و هفت طایفه ساکن کوه­های کوچ را هفت کوهِ بارز پنداشته است.

بکری در برخی موارد اندک­شمار نیز به فشرده­سازی متون پرداخته ­است؛ برای نمونه در ذکر اقلام صادراتی فارس برخلاف کتاب صورة الارض، که صنایع گوناگون شهرهای مختلف فارس هم‌چون جامه شاپوری، کتان سینیزی، طراز زربفت و پرده ابریشمی گرانبهای فسا، گلیم و پرده و مخده دشت بارین، گلیم، جاجیم دراز، سجاده نماز جهرمی و... را برشمرده[59]، فقط به این یک جمله اکتفا کرده است که: «از فارس انواع جامه­ها به سایر نقاط جهان برده می­شود».[60]

ارزیابی محتوایی ایران­نگاری بکری. آن­چه از جغرافیای شهرهای ایران در المسالک و الممالک بکری آمده به­طور­عمده شامل عجایب­نگاری و ذکر خواص برخی مکان­هاست؛ برای نمونه بکری در وصف کورۀ اصطخر آورده است:

«و بناحیة إصطخر تفاح یکون بعض التفاحة الواحدة صادق الحلاوة و بعضها حاز الحموضة».[61]

«در ناحیه اصطخر درخت سیبی است که یک سوى سیب آن در نهایت شیرینی و سوى دیگرش ترش است».

نیز درباره اهواز نوشته است:

«أمّا الأهواز فإنّ من أقام بها حولا ثمّ تفقّد عقله فإنّه یجد فیه نقصانا بیّنا».[62]

«هر کس یک سال در اهواز اقامت کند، سپس عقل خویش را بسنجد، در آن کاستی آشکاری می­یابد».

و یا نمونه پیش­گفته در ذکر کوره اردشیرخرّه.

رویکرد عجایب­نگارانه بکری نشان می­دهد تصویری که وی از ایران ارائه می­کند، تصویرسرزمینی است رمزآلود با ویژگی­های منحصر به فرد. چنین ­می­نماید که بکری در این زمینه از استاد خویش احمدبن عمر عذری (393- 478ﻫ)، نویسنده کتاب نظام المرجان فی المسالک و الممالک که گویا سفری نیز به شرق کرده،[63] متأثر بوده ­است، چه ظاهرا عذری در کتاب خویش، همانند سایر جغرافی­دانان مغرب اسلامی سده پنجم، به عجایب­نگاری و ذکر خواص و ویژگی­های انحصاری شهرها علاقه زیادی داشت.[64]

از توجه بکری به عجایب که بگذریم، می­توان گفت از کتاب وی در وصف ایران، جز به­ندرت، اطلاعی از جغرافیای طبیعی، سیاسی، نظامی، اقتصادی، کشاورزی و ... مکان­ها به دست نمی­آید. از جمله این موارد نادر وصف خراسان و ماوراءالنهر است که در آن به ذکر محدوده خراسان و ماوراءالنهر، نیز برشمردن شهرها و شمار اعمال آن و جغرافیای اقتصادی شامل محصولات صادراتی و تولیدی و حتی جغرافیای انسانی، و ذکر ویژگی مردمان آنجا، پرداخته است:

«در ماوراء­النهر از نظر وفور معادن طلا، نقره و جیوه، معدنی در دیگر سرزمین­ها بدان نرسد و در جهان مانند نشادری که نزد آنان است وجود ندارد. حتی نشادر صقلیه/ سیسیل نیز با آن برابری نمی­کند و به مرغوبیت آن نیست. مشک تبت به آنجا وارد و از آنجا به سایر بلاد صادر می­شود. این مشک از نظر خوشبویی و گرانبهایی از همه مشک‌ها برتر است. از چغانیان سمور، سنجاب و سایر پوست‌هایی که در دیگر سرزمین‌ها نیست، صادر می­شود. ماوراءالنهر پرنعمت­ترینِ اقلیم­هاست و نیکی میان مردمانش غالب و خیرخواهی میانشان آشکار است و از ثروت و توانگری و فراوانی بهره­مندند و در این­باره رقابتی میانشان نیست و روشی برخلاف سایر مردمان زمانه پیشه کرده این اموال را مایه رسیدن به آمال و لذات دنیوی نکرده­اند. بلکه آن ­را برای مهمان­نوازی، نیکی بین مردم، جهاد در راه خدا، ساخت راه­ها، منزلگاه­ها، نگه­داری از منازل بین­راهی و آبشخورها هزینه می­کنند».[65]

پیداست که وجود این دست از داده­های مقتبس از آثار جغرافیانویسان سلف، در کتاب بکری، با وجود جزئی­نگری و تفصیل آن، در برابر شمول گزارش‌های منبع دسترس و مستفاد بکری، صورة الارض، سخت ناچیز می­نماید؛ برای نمونه، ابن حوقل در صورة الارض در وصف بخارا، از شهرهای مهم ماوراءالنهر، چنین آورده­است:

«بخارا ربضی عریض و دراز دارد؛ مسجد جامع در قهندز واقع و بازارها نیز در ربض است. در سراسر ماوراء­النهر شهری متراکم­تر و پرجمعیت­تر از بخارا وجود ندارد. در ربض آن نهر سغد که از میان ربض و بازارها عبور می­کند جاری­ست و اینجا آخر نهر سغد است و از آن­جا به آسیاب­ها، آبادی­ها و کشتزارها می­رود و بقیه آن در جایی نزدیک فربر موسوم به سام خاش فرومی­ریزد».[66]

اما از این قبیل توصیفات جزئی درباره بخارا و و دیگر نواحی ماوراء النهر و خراسان که در صورة الارض به تفصیل آمده در المسالک و الممالک خبری نیست.

بکری، به­عکس ابن حوقل، به خراج این بخش از مملکة الاسلام نمی­پردازد و به مذهب، آثار عمرانی و ابنیه آنها اشاره نمی­کند و از رجال و مشاهیر و مزارات آن یاد نمی­کند و از گونه­های گیاهی و آب و هوای آنجا سخن نمی­گوید، یا به اشاره­ای اکتفا می‌کند.

به­جرأت می­توان گفت اطلاق نام "مسالک و ممالک" به این بخش از کتاب نیز درست نمی­نماید، زیرا در آن به ذکر راه­ها و مسافات میان شهرهای ایران پرداخته نشده است. در بخش متعلق به ایران، تنها موردی که بکری به ذکر مسافت پرداخته در خلال وصف "بلاد بارز" بوده که در آن، "میزان"، مکانی نزدیک بارز به فاصله 5 فرسنگیِ غرب جیرفت را معرفی کرده­ است. به­نظر می­رسد سبب علاقه بکری به وصف بارز و اطلاق نام بلاد به بارز، بازهم ویژگی منحصربه­فرد و شگفتی­انگیز آن مکان، یعنی وجود منطقه­ای سردسیر در قلب مکانی گرمسیر بوده­ باشد. این در حالی است که در کتاب جغرافیایی دیگر بکری، معجم ما استعجم، حتی نامی از آن به میان نیامده­ است.

در مجموع می­توان چنین گفت که بکری در وصف شهرهای ایران به گزینش مطلب از میان انبوه گزارش­های متون متقدم، در اینجا صورة الارض ابن حوقل، دست زده ­است. چگونگی این گزینش نیز، به­سبب ناآشنایی با منطقه مورد وصف، فقط به میزان علاقه نویسنده به موضوعی خاص مرتبط بوده؛ چنان­که علاوه­بر ذکر صرف عجایب، گاه و البته به­ندرت به مختصات آب و هوایی، مردمان، صنایع خاص و تجارت سرزمین­های مورد وصف نیز توجه کرده ­است.[67]

 

نتیجه­

حاصل بررسی­ها نشان می­دهد که مطالب متعلق به جغرافیای نواحی ایران در کتاب المسالک و الممالک بکری، نویسنده اندلسی مسلمان و عرب­زبان سده پنجم هجری، که بدون تحمل رنج سفر به ایران، به وصف آن پرداخته، نه تنها واجد بداعتی نیست، بلکه عمدتا رونوشتی مختصر و گاه مغلوط است از کتاب صورة الارض ابن حوقل. بکری در این رونویسی نیز به علل و دلایلی دچار اشتباهات و بی­دقتی­های نظرگیر شده است. این خطاها که ناآشنایی او را با موقع صحیح جغرافیایی ایالات ایران نشان می­دهد شاید تا حدود زیادی معلول آن است که نویسنده به جای مسافرت به این مناطق و به­کارگیری روش مشاهده و بررسی میدانی مناطق مورد وصف، به بهره­گیری صرف از منابع مکتوب پیشینیان، آن هم با کم­دقتی و شتابزدگی، بسنده کرده و حتی ظاهرا ­اعتنایی به نقشه­های ترسیمیِ کتاب‌های جغرافیایی نکرده است؛ چه در صورت چنین توجهی، وی به­طور ملموس از وضع جغرافیایی شهرها آگاهی می­یافت و کمترین نتیجه این آگاهی می­توانست ایجاد نظمی معیارمند در چینش شهرهای وصف‌­شده ایران باشد.

 

کتابشناسی

آل داوود، سید علی، «حافظ ابرو»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج20، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1392ش.

ابن الابّار، ابی عبدالله محمد بن عبدالله بن ابی بکر القضاعی، الحلة السیراء، به کوشش حسین مونس، قاهرة، 1963م.

ابن حوقل، ابوالقاسم محمد، صورة الارض، دارصادر، بیروت، 1938م.

ابن خرداذبه، عبیدالله بن عبدالله، المسالک و الممالک، بیروت، دارصادر، 1992م.

ابن رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفیسة و یلیه کتاب البلدان، بیروت، دارصادر، 1892م.

ابن سعید مغربی، علی بن موسی، المغرب فی حلی المغرب، به کوشش منصور خلیل عمران، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1997م.

ابن فقیه، احمد بن محمد، البلدان، به کوشش یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، 1416ﻫ.

ابوغُنیم، عبدالله یوسف، مصادر البکری و منهجه الجغرافی، کویت، ذات السلاسل للطباعة و النشر و التوزیع، 1996م.

اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، مسالک و ممالک، به کوشش احمد بن سهل، بیروت، دارصادر، 1927م.

انصاری دمشقی، شمس الدین محمدبن ابى طالب، نخبة الدهر فى عجائب البر و البحر، ترجمه حمید طبیبیان، تهران، اساطیر، 1382ش.

بکری، عبدالله­بن عبدالعزیز، المسالک و الممالک، به کوشش آدریان فان لیوفن و اندری فیری، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1993م.

همو، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، به کوشش مصطفی سقا، بیروت، عالم الکتاب، 1403ﻫ.

توانا، مینا، ایران و عراق در المسالک و الممالک بکری: بررسی انتقادی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، تهران، به راهنمایی یونس فرهمند، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تابستان 1394.

حدود العالم من المشرق الی المغرب، به کوشش یوسف الهادی، قاهرة، دارالثقافیة للنشر، 1423ﻫ.

جیهانی، ابوالقاسم احمد، اشکال العالم، به کوشش فیروز منصوری، تهران، آستان قدس رضوی، 1368ش.

حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، جهان نما، استانبول، 2008م.

دستگردی، وحید، «عادت طبیعت ثانوی  است»، ارمغان، دوره بیست و دوم، شماره 8 و 9، آبان و آذر 1320ش.

رضا، عنایت­الله، «ادریسی، محمدبن محمد»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج7، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1375ش.

همو، «ابوعبید بکری»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، جلد5.

زمخشری، ابوالقاسم محمودبن عمر، الجبال و المیاه و الامکنة، لیدن، بریل، 1855.

سیوطی، حافظ جلال الدین عبدالرحمان، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، عیسی البابی الحلبی و شرکاء، 1384ﻫ/ 1964م.

شعار، جعفر، «ابن حوقل»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج3، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1374ش.

ضبّی، احمدبن یحیی بن احمد بن عمرة، بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس، مادرید، مطبعة روخس، 1884م.

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، 1387ﻫ/ 1967م.

فتح بن خاقان، ابی نصر الفتح بن محمد بن عبیدالله القیسی الاشبیلی، قلائد العقیان، به کوشش حسین یوسف خریوش، اردن، مکتبة المنار، 1409ﻫ/1989م.

فضلی­نژاد، احمد، «ایران زمین در تاریخ نگاری ایلخانان و ممالیک»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، پاییز و زمستان 1393، شماره 15.

قدامة بن جعفر، نبذة من کتاب الخراج و صناعة الکتابة، لیدن، بریل، 1889م.

کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ، تاریخ نوشته­های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1379ش.

کراوولسکی، دروتیا، «احیای نام ایران در عهد ایلخانان مغول»، ترجمه علی بهرامیان، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال اول، شماره 1، زمستان 1378.

مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، به کوشش اسعد داغر، قم، دارالهجرة، 1409ﻫ.

مقدسی، ابو عبدالله شمس الدین محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، بیروت، دارصادر.

مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ‏، مکتبة الثقافة الدینیة.

یاقوت حموی، معجم­البلدان، بیروت، دارصادر، 1995م.

Molina, l,”al- ‘Udhri”, Encyclopedia of Islam, New Edition, Vol.10, Liden, E.J. rille, 2000. 

Provencal, Levi, “Abu Ubayd Al-Bakri”, Encyclopedia of Islam, New Edition, Vol.1, Liden, E.J. Brille, 1986.



[1]. تاریخ دریافت: 20/1/1394،  تاریخ پذیرش: 6/3/1394

[2]. رایانامه (مسؤول مکاتبات): noorfarahmand@gmail.com

[3] . نک. مسعودی، 1/ 114؛ نیز نک. مقدسی، شمس الدین، 1-6 .

[4] . آل داوود، 10.

[5] . رضا، "ادریسی، محمدبن محمد"، 344.

[6]. آن­چه تاکنون از المسالک و الممالک بکری به­دست ما رسیده، تلفیق اطلاعات ناقصى است از نسخ خطی این اثر در کتابخانه­های مختلف جهان که به کوشش آدریان فان لیوفن و اندری فیری، در دو جلد فراهم آمده ­است (برای اطلاع از نسخ خطی موجود المسالک و الممالک بکری، نک. ابوغنیم 60-67؛ نیز نک. مقدمه سعد غراب بر المسالک و الممالک بکری، 1/ 23-27).

[7]. نام دیگر کتاب جغرافیایی بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع است.

[8]. ابن الابّار، 2/ 181-182؛ کراچکوفسکی، 218- 219؛ Provencal, 155, 157 .

.[9] جغرافیدانانی چون زمخشری در الجبال و الاماکن و المیاه، یاقوت در معجم­البلدان؛ قزوینی در آثارالبلاد و اخبار العباد؛ انصاری دمشقی در نخبة الدهر فى عجایب...؛ قلقشندی در صبح الاعشی و حاجی­خلیفه در جهان­نما از المسالک و الممالک بکری استفاده بسیار کرده­اند؛ نیز نک. مقری، 4/ 26.

[10]. Dozy

[11]. Provencal

.[12] کراچکوفسکی، 218؛ Provencal, 155.    

[13]. نک. کراچکوفسکی، 218-219؛ نیز نک. توانا، 18- 20.

.[14] سفر اول بکری به واسطۀ هجوم عبادیان از ولبه و شلطیش، زادگاهش، به قرطبه بود که در همانجا بالید و  به علم­آموزی پرداخت. سفرهای بعدی وی به اشبیلیه و المریه به سبب مناصب حکومتی­اش بوده. بکری پس از آن به قرطبه بازگشت و تا پایان عمر همانجا ماند (ابن الابار، 2/180- 185؛ ابن بشکوال، 277؛ فتح بن خاقان، 189؛ ابن سعید مغربی، 1/ 267، پانویس؛ ضبّی، 346؛ نیز نک. کراچکوفسکی، 218).

[15]. نک. بکری، المسالک، 1/ 1- 361، 516-533.

[16]. همان، 1/ 361- 500.

.[17] برای نمونه نک. بکری، المسالک، 1/ 324، 328، 334، 405؛ نیز نک. ابوغنیم، 52.

.[18] کراچکوفسکی، 219.

.[19] در منابع تا پیش از قرن هشتم، از جمله کتاب حاضر، واژه ایران جز برای توصیف تاریخ پیش از اسلام دیده­ نمی­شود. برای کسب اطلاع بیشتر در این زمینه نک. کراوولسکی، 1- 16؛ نیز نک. فضلی­نژاد، 171- 187.

.[20] ابن خرداذبه، 234؛ قدامة بن جعفر، 159؛ طاهر مقدسی، 4/ 97، 98.

 .[21]نک. دستگردی، 401- 402.

[22]. بکری، المسالک، 1/ 423- 444.

[23]. همان، 1/ 496- 497، وی ایالات ایرانشهر را چنین برشمرده: «خراسان، کرمان، فارس، اهواز، جبال، سجستان، ارمینیه، آذربایجان، موصل، جزیره، شام و سورستان که وسط ایرانشهر است».

[24]. ابن رسته، 105- 108؛ بکری در کتاب جغرافیای دیگرش، معجم، عراق را جایی میان هیت، شهری مرزی در عراق بر کناره فرات، و سند و چین وصف می‌کند؛ از این رو ری، خراسان، دیلم و جبال را از آن عراق دانسته و اصفهان را ناف عراق معرفی کرده است (بکری، معجم، 3/ 929).

[25]. بکری، المسالک، 1/ 444.

[26]. همان، 1/ 438.

[27]. همان، 1/ 441.

[28]. همان، 1/ 442.

[29]. همان، 1/ 443.

[30]. همان، 1/ 444.

[31]. همان، 1/ 431.

[32]. به عنوان نمونه نک. ابن حوقل، 249- 526؛ نیز نک. مقدسی، شمس الدین، 260- 498.

[33]. نک. یاقوت حموی، 2/ 460، 5/ 119؛ کراچکوفسکی، 216- 217.

[34]. ابن خرداذبه، 170.

[35]. طبری، 4/ 72، 76- 77.

[36]. ابن فقیه، 397، 399، 407-408، 412.

[37]. حدود العالم، 144، 146، 149-150.

[38]. اصطخری، 97، 150، 151، 152، 153، 154، 164-166، 165، 288-290.

[39]. جیهانی، 123، 124، 125، 126، 130، 178-179.

[40]. مقدسی، شمس الدین، 428، 435، 440، 442، 443، 444، 445.

[41]. برای اطلاع بیشتر نک. توانا، 73- 93.

[42]. ابن حوقل، 2/ 426.

[43]. بکری، المسالک، 1/ 441.

[44]. کراچکوفسکی، 155، 159، 164؛ نیز نک. شعار، "ابن حوقل"، 381، 384.

[45]. نک. ادامه مقاله؛ نیز نک. کراچکوفسکی، 217.

[46]. ابن حوقل، 2/ 264، 269، 297، 298، 299؛ بکری، المسالک، 1/ 438- 440.

[47]. ابن حوقل، 2/ 430؛ بکری، المسالک، 1/ 441.

[48]. ابن حوقل، 2/ 464- 466؛ بکری، المسالک، 1/ 442- 443.

[49]. ابن حوقل، 2/ 305، 311؛ بکری، المسالک، 1/ 443- 444.

[50]. ابن حوقل، 2/ 309- 311؛ بکری، المسالک، 1/ 444.

[51]. نک. ابن خرداذبه، 170؛ طبری، ج4/72.

[52]. نک. توانا، 74- 91.

[53]. بکری، المسالک، 1/ 438.

[54]. ابن حوقل، 2/ 298.

[55]. بسیاری از مطالب کتاب ابن حوقل، به‌ویژه در بخش­های شرق جهان اسلام، از کتاب المسالک و الممالک اصطخری اقتباس شده است (نک. شعار، "ابن حوقل").

[56]. جیهانی، 124.

[57]. ابن­حوقل، 2/311.

[58]. اصطخری، 164-166؛ ابن حوقل، 2/ 309-311.

[59]. ابن حوقل، 2/ 254، 269، 299.

[60]. بکری، المسالک، 1/ 439.

[61]. بکری، المسالک، 1/ 439.

[62]. همان، 1/ 431.

[63]. رضا، "ابوعبید بکری"، دبا؛ Molina, 776.

[64]. کراچکوفسکی، 217؛ Provencal, 157.

[65]. بکری، المسالک، 1/442-443.

[66]. ابن حوقل، 2/ 483.

[67]. بکری، المسالک، 1/ 439، 442، 444.

آل داوود، سید علی، «حافظ ابرو»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج20، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1392ش.

ابن الابّار، ابی عبدالله محمد بن عبدالله بن ابی بکر القضاعی، الحلة السیراء، به کوشش حسین مونس، قاهرة، 1963م.

ابن حوقل، ابوالقاسم محمد، صورة الارض، دارصادر، بیروت، 1938م.

ابن خرداذبه، عبیدالله بن عبدالله، المسالک و الممالک، بیروت، دارصادر، 1992م.

ابن رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفیسة و یلیه کتاب البلدان، بیروت، دارصادر، 1892م.

ابن سعید مغربی، علی بن موسی، المغرب فی حلی المغرب، به کوشش منصور خلیل عمران، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1997م.

ابن فقیه، احمد بن محمد، البلدان، به کوشش یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، 1416ﻫ.

ابوغُنیم، عبدالله یوسف، مصادر البکری و منهجه الجغرافی، کویت، ذات السلاسل للطباعة و النشر و التوزیع، 1996م.

اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، مسالک و ممالک، به کوشش احمد بن سهل، بیروت، دارصادر، 1927م.

انصاری دمشقی، شمس الدین محمدبن ابى طالب، نخبة الدهر فى عجائب البر و البحر، ترجمه حمید طبیبیان، تهران، اساطیر، 1382ش.

بکری، عبدالله­بن عبدالعزیز، المسالک و الممالک، به کوشش آدریان فان لیوفن و اندری فیری، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1993م.

همو، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، به کوشش مصطفی سقا، بیروت، عالم الکتاب، 1403ﻫ.

توانا، مینا، ایران و عراق در المسالک و الممالک بکری: بررسی انتقادی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، تهران، به راهنمایی یونس فرهمند، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تابستان 1394.

حدود العالم من المشرق الی المغرب، به کوشش یوسف الهادی، قاهرة، دارالثقافیة للنشر، 1423ﻫ.

جیهانی، ابوالقاسم احمد، اشکال العالم، به کوشش فیروز منصوری، تهران، آستان قدس رضوی، 1368ش.

حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، جهان نما، استانبول، 2008م.

دستگردی، وحید، «عادت طبیعت ثانوی  است»، ارمغان، دوره بیست و دوم، شماره 8 و 9، آبان و آذر 1320ش.

رضا، عنایت­الله، «ادریسی، محمدبن محمد»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج7، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1375ش.

همو، «ابوعبید بکری»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، جلد5.

زمخشری، ابوالقاسم محمودبن عمر، الجبال و المیاه و الامکنة، لیدن، بریل، 1855.

سیوطی، حافظ جلال الدین عبدالرحمان، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، عیسی البابی الحلبی و شرکاء، 1384ﻫ/ 1964م.

شعار، جعفر، «ابن حوقل»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج3، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1374ش.

ضبّی، احمدبن یحیی بن احمد بن عمرة، بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس، مادرید، مطبعة روخس، 1884م.

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، 1387ﻫ/ 1967م.

فتح بن خاقان، ابی نصر الفتح بن محمد بن عبیدالله القیسی الاشبیلی، قلائد العقیان، به کوشش حسین یوسف خریوش، اردن، مکتبة المنار، 1409ﻫ/1989م.

فضلی­نژاد، احمد، «ایران زمین در تاریخ نگاری ایلخانان و ممالیک»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، پاییز و زمستان 1393، شماره 15.

قدامة بن جعفر، نبذة من کتاب الخراج و صناعة الکتابة، لیدن، بریل، 1889م.

کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ، تاریخ نوشته­های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1379ش.

کراوولسکی، دروتیا، «احیای نام ایران در عهد ایلخانان مغول»، ترجمه علی بهرامیان، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال اول، شماره 1، زمستان 1378.

مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، به کوشش اسعد داغر، قم، دارالهجرة، 1409ﻫ.

مقدسی، ابو عبدالله شمس الدین محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، بیروت، دارصادر.

مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ‏، مکتبة الثقافة الدینیة.

یاقوت حموی، معجم­البلدان، بیروت، دارصادر، 1995م.

Molina, l,”al- ‘Udhri”, Encyclopedia of Islam, New Edition, Vol.10, Liden, E.J. rille, 2000. 

Provencal, Levi, “Abu Ubayd Al-Bakri”, Encyclopedia of Islam, New Edition, Vol.1, Liden, E.J. Brille, 1986.



[1]. تاریخ دریافت: 20/1/1394،  تاریخ پذیرش: 6/3/1394

[2]. رایانامه (مسؤول مکاتبات): noorfarahmand@gmail.com

[3] . نک. مسعودی، 1/ 114؛ نیز نک. مقدسی، شمس الدین، 1-6 .

[4] . آل داوود، 10.

[5] . رضا، "ادریسی، محمدبن محمد"، 344.

[6]. آن­چه تاکنون از المسالک و الممالک بکری به­دست ما رسیده، تلفیق اطلاعات ناقصى است از نسخ خطی این اثر در کتابخانه­های مختلف جهان که به کوشش آدریان فان لیوفن و اندری فیری، در دو جلد فراهم آمده ­است (برای اطلاع از نسخ خطی موجود المسالک و الممالک بکری، نک. ابوغنیم 60-67؛ نیز نک. مقدمه سعد غراب بر المسالک و الممالک بکری، 1/ 23-27).

[7]. نام دیگر کتاب جغرافیایی بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع است.

[8]. ابن الابّار، 2/ 181-182؛ کراچکوفسکی، 218- 219؛ Provencal, 155, 157 .

.[9] جغرافیدانانی چون زمخشری در الجبال و الاماکن و المیاه، یاقوت در معجم­البلدان؛ قزوینی در آثارالبلاد و اخبار العباد؛ انصاری دمشقی در نخبة الدهر فى عجایب...؛ قلقشندی در صبح الاعشی و حاجی­خلیفه در جهان­نما از المسالک و الممالک بکری استفاده بسیار کرده­اند؛ نیز نک. مقری، 4/ 26.

[10]. Dozy

[11]. Provencal

.[12] کراچکوفسکی، 218؛ Provencal, 155.    

[13]. نک. کراچکوفسکی، 218-219؛ نیز نک. توانا، 18- 20.

.[14] سفر اول بکری به واسطۀ هجوم عبادیان از ولبه و شلطیش، زادگاهش، به قرطبه بود که در همانجا بالید و  به علم­آموزی پرداخت. سفرهای بعدی وی به اشبیلیه و المریه به سبب مناصب حکومتی­اش بوده. بکری پس از آن به قرطبه بازگشت و تا پایان عمر همانجا ماند (ابن الابار، 2/180- 185؛ ابن بشکوال، 277؛ فتح بن خاقان، 189؛ ابن سعید مغربی، 1/ 267، پانویس؛ ضبّی، 346؛ نیز نک. کراچکوفسکی، 218).

[15]. نک. بکری، المسالک، 1/ 1- 361، 516-533.

[16]. همان، 1/ 361- 500.

.[17] برای نمونه نک. بکری، المسالک، 1/ 324، 328، 334، 405؛ نیز نک. ابوغنیم، 52.

.[18] کراچکوفسکی، 219.

.[19] در منابع تا پیش از قرن هشتم، از جمله کتاب حاضر، واژه ایران جز برای توصیف تاریخ پیش از اسلام دیده­ نمی­شود. برای کسب اطلاع بیشتر در این زمینه نک. کراوولسکی، 1- 16؛ نیز نک. فضلی­نژاد، 171- 187.

.[20] ابن خرداذبه، 234؛ قدامة بن جعفر، 159؛ طاهر مقدسی، 4/ 97، 98.

 .[21]نک. دستگردی، 401- 402.

[22]. بکری، المسالک، 1/ 423- 444.

[23]. همان، 1/ 496- 497، وی ایالات ایرانشهر را چنین برشمرده: «خراسان، کرمان، فارس، اهواز، جبال، سجستان، ارمینیه، آذربایجان، موصل، جزیره، شام و سورستان که وسط ایرانشهر است».

[24]. ابن رسته، 105- 108؛ بکری در کتاب جغرافیای دیگرش، معجم، عراق را جایی میان هیت، شهری مرزی در عراق بر کناره فرات، و سند و چین وصف می‌کند؛ از این رو ری، خراسان، دیلم و جبال را از آن عراق دانسته و اصفهان را ناف عراق معرفی کرده است (بکری، معجم، 3/ 929).

[25]. بکری، المسالک، 1/ 444.

[26]. همان، 1/ 438.

[27]. همان، 1/ 441.

[28]. همان، 1/ 442.

[29]. همان، 1/ 443.

[30]. همان، 1/ 444.

[31]. همان، 1/ 431.

[32]. به عنوان نمونه نک. ابن حوقل، 249- 526؛ نیز نک. مقدسی، شمس الدین، 260- 498.

[33]. نک. یاقوت حموی، 2/ 460، 5/ 119؛ کراچکوفسکی، 216- 217.

[34]. ابن خرداذبه، 170.

[35]. طبری، 4/ 72، 76- 77.

[36]. ابن فقیه، 397، 399، 407-408، 412.

[37]حدود العالم، 144، 146، 149-150.

[38]. اصطخری، 97، 150، 151، 152، 153، 154، 164-166، 165، 288-290.

[39]. جیهانی، 123، 124، 125، 126، 130، 178-179.

[40]. مقدسی، شمس الدین، 428، 435، 440، 442، 443، 444، 445.

[41]. برای اطلاع بیشتر نک. توانا، 73- 93.

[42]. ابن حوقل، 2/ 426.

[43]. بکری، المسالک، 1/ 441.

[44]. کراچکوفسکی، 155، 159، 164؛ نیز نک. شعار، "ابن حوقل"، 381، 384.

[45]. نک. ادامه مقاله؛ نیز نک. کراچکوفسکی، 217.

[46]. ابن حوقل، 2/ 264، 269، 297، 298، 299؛ بکری، المسالک، 1/ 438- 440.

[47]. ابن حوقل، 2/ 430؛ بکری، المسالک، 1/ 441.

[48]. ابن حوقل، 2/ 464- 466؛ بکری، المسالک، 1/ 442- 443.

[49]. ابن حوقل، 2/ 305، 311؛ بکری، المسالک، 1/ 443- 444.

[50]. ابن حوقل، 2/ 309- 311؛ بکری، المسالک، 1/ 444.

[51]. نک. ابن خرداذبه، 170؛ طبری، ج4/72.

[52]. نک. توانا، 74- 91.

[53]. بکری، المسالک، 1/ 438.

[54]. ابن حوقل، 2/ 298.

[55]. بسیاری از مطالب کتاب ابن حوقل، به‌ویژه در بخش­های شرق جهان اسلام، از کتاب المسالک و الممالک اصطخری اقتباس شده است (نک. شعار، "ابن حوقل").

[56]. جیهانی، 124.

[57]. ابن­حوقل، 2/311.

[58]. اصطخری، 164-166؛ ابن حوقل، 2/ 309-311.

[59]. ابن حوقل، 2/ 254، 269، 299.

[60]. بکری، المسالک، 1/ 439.

[61]. بکری، المسالک، 1/ 439.

[62]. همان، 1/ 431.

[63]. رضا، "ابوعبید بکری"، دبا؛ Molina, 776.

[64]. کراچکوفسکی، 217؛ Provencal, 157.

[65]. بکری، المسالک، 1/442-443.

[66]. ابن حوقل، 2/ 483.

[67]. بکری، المسالک، 1/ 439، 442، 444.