بررسی بینش و نگرش سیره‌نگاری دیلمی در غرر الاخبار و درر الآثار فی مناقب ابی الائمة الاطهار(ع)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

چکیده

تلاش‌های فرهنگی و سیاسی شیعیان با سقوط خلافت عباسی و روی کار آمدن ایلخانان از نیمه دوم سده هفتم هجری رنگ و بوی دیگری یافت. سیاست تساهل و تسامح مذهبی بر گسترش تألیفات شیعی افزود. یکی از آثار این عصر که شناخته شده است غرر الاخبار و درر الآثار تألیف حسن‌بن محمد دیلمی است. مقصود دیلمی در این اثر اثبات امامت علی(ع)، تبیین اصول و باورهای  شیعه و ترویج این مذهب است. تحلیل‌های به ظاهر «خردگرایانه» و نگرش وی در سیره نگاری، با عنایت به بافتار جامعه سده هشتم هجری، درخور توجه است. در این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی ضمن معرفی اجمالی دیلمی و کتاب غرر الاخبار بینش تاریخی وی بررسی شده است. دستاورد این پژوهش بیانگر این واقعیت است که بررغم جای گرفتن غرر الاخبار در مجموعه مصنفات تاریخی شیعه، این اثر با ماهیتی ارزشی و آرمانی، نمونه‌ای از سیره‌نگاری فضیلت‌محور شیعی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ghurar-al-Akhbar and Durar-al-Athar fi Managhib-i Abi-al-A’imah; A Study on Diylami’s Insight And Approach in Sirah Writing

نویسندگان [English]

  • Ardeshir Asadbeigi 1
  • Hamideh Talaei 2
1 Assistant Professor, Department of Civilization & Islamic Nations, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
2 PhD Student of Civilization and Islamic Nations, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
چکیده [English]

 
The cultural and political endeavors of Shiites took a new direction with the fall of Abbasid Caliphate and the emergence of Ilkhanids  in the second half of the seventh century. The policy of religious tolerance improved the Shi'a writings. One of the works of this era that is known as Ghurar-al-Akhbar by Hasan ibn Muhammad Diylami. The purpose of this work is to prove the Imamate of Ali (AS), to explain the Shiite principles and beliefs and to promote this religion. His seemingly rationalistic analysis and approach to sirah writings , given the context of the Eighth Century society, are worthy of attention. In this paper, by  a descriptive and analytical approach, introduce Diylami and his Book  and consider his Historical Insight. The achievement of this study reflects the fact that in spite of the placement of Ghurar al-Akhbar in the collection of Shiite historical works, this work, with  an idealistic nature,  is an example of Shiite virtue-oriented sirah writing.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Diylami
  • Ghurar-al-Akhbar wa Durar-al-Athar
  • Imam Ali caliphate
  • sirah writing approach
  • sirah writing insight

 

بررسی بینش و نگرش سیره‌نگاری دیلمی در غرر الاخبار­ و درر الآثار فی مناقب ابی الائمة الاطهار(ع)[1]

اردشیر اسدبیگی[2]

استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

حمیده طلائی[3]

دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

 

چکیده

تلاش‌های فرهنگی و سیاسی شیعیان با سقوط خلافت عباسی و روی کار آمدن ایلخانان از نیمه دوم سده هفتم هجری رنگ و بوی دیگری یافت. سیاست تساهل و تسامح مذهبی بر گسترش تألیفات شیعی افزود. یکی از آثار این عصر که شناخته شده است غرر الاخبار و درر الآثار تألیف حسن‌بن محمد دیلمی است. مقصود دیلمی در این اثر اثبات امامت علی(ع)، تبیین اصول و باورهای  شیعه و ترویج این مذهب است. تحلیل‌های به ظاهر «خردگرایانه» و نگرش وی در سیره نگاری، با عنایت به بافتار جامعه سده هشتم هجری، درخور توجه است. در این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی ضمن معرفی اجمالی دیلمی و کتاب غرر الاخبار بینش تاریخی وی بررسی شده است. دستاورد این پژوهش بیانگر این واقعیت است که بررغم جای گرفتن غرر الاخبار در مجموعه مصنفات تاریخی شیعه، این اثر با ماهیتی ارزشی و آرمانی، نمونه‌ای از سیره‌نگاری فضیلت‌محور شیعی است.

 

کلیدواژه‌ها: حسن بن محمد دیلمی، غرر الاخبار و درر الآثار، ولایت امیرالمومنین(ع)، نگرش سیره نگاری، بینش سیره‌نگاری.

 

مقدمه

حسن بن محمد دیلمی، واعظ و عارف قرن هشتم هجری علاوه بر درخشش در عرصه‌ حدیث و اخلاق، در سیره‌نگاری نیز دارای تألیف است. صاحبان تراجم کتاب او، غرر الاخبار و درر الآثار فی مناقب الائمة الاطهار، را در مجموعه مصنفات تاریخی شیعی آورده‌اند.­[4] این پژوهش برآن است تا ضمن معرفی این اثر به بررسی نگرش و بینش مؤلف وچرایی گرایش وی به سیره‌نگاری بپردازد.

دیلمی با نگارش دو کتاب اخلاقی بیشتر در حیطه اخلاق و حدیث شهرت دارد. ورود او به عرصه سیره‌نگاری، در دوره­ای که تألیف در قالب زمینه‌های علمی گرفتار رکود، تکرار، شرح‌های بیهوده و اغلب فاقد روش‌های علمی بود،[5] انگیزه والایی می‌طلبید. وی با استفاده از احادیث و روایات تاریخی و شواهد قرآنی، به تبیین وتحلیل حوادث صدر اسلام پرداخته تا جامعه را به سوی حقانیت ولایت امام علی(ع) و اتحاد در سایه این حقیقت رهنمون گردد. او برخلاف انتقاد محقق غربی از مورخان مسلمان، از تاریخ «به منزله وسیله‌ای جهت آوازه­­­­­­­­­­گری ‌اندیشه­ها» بهره گرفته است.[6]

از نوشته‌های دیلمی چنین استنباط می‌گردد که بخش قابل توجهی از زندگی وی در عصر فترت (افول ایلخانان و ظهور تیموریان) دوره هرج و مرج و قرین با عسرت و غربت سپری شده است. برخی محققان، شرایط زمان را عامل گروش دیلمی به تاریخ و سیره‌نگاری می‌دانند[7] و تأمل در اندیشه و رویکرد دیلمی در غرر الاخبار نیز ما را به پذیرش این نظر سوق می­دهد.

در مورد این کتاب تاکنون پژوهشی جامع انجام نیافته؛ و تنها می‌توان به چند اثر اشاره کرد، ازجمله: نعمت الله فروغی در مقاله حسن­بن­محمد­دیلمی[8] و اسماعیل ضیغم در مقدمه کتاب غرر الاخبار مطالبی درباره دیلمی و نسخ غرر الاخبار آورده‌اند. از دیگر نوشته‌ها، مقاله کوتاه عباسعلی مردی با عنوان «پاره‌هایی از دو کتاب قدیمی در غرر الاخبار» است.[9] دانش‌نامه جهان اسلام[10] و دایرة­المعارف تشیع[11] نیز بخش‌های کوتاهی از مقاله را به معرفی اجمالی دیلمی و آثارش اختصاص داده‌اند. در دیگر پژوهش‌­های انجام شده، محوریت کار بر معرفی اثر ارشاد القلوب است.[12] نگارندگان این مقاله با روش توصیفی و تحلیل محتوا به معرفی غرر الاخبار و رویکرد مؤلف آن پرداخته‌ و بستر مذهبی، اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر گرایش این محدث در تحریر اثری در سیره‌نگاری عنایت داشته‌اند.

 

زندگی‌نامه دیلمی

حسن­بن­محمد دیلمی عارف، محدث و سیره‌نویس چهره‌ای کمتر شناخته شده است. تذکره‌ها و تراجم از مکان و تاریخ ولادت و وفات او ‌اطلاعی به‌دست نمی‌دهند، حتی در مورد قرن زندگی او اختلاف دارند و سده‌های هفتم، هشتم و نهم را ذکر کرده‌اند؛[13] اما با استناد بر کلام او در غرر الاخبار[14]که به گذشت صد سال از انقراض بنی عباس اشاره می‌کند و تأمل در دوره زندگی استادان و شاگردانش، می‌توان دریافت کرد که در قرن هشتم می‌زیسته؛ اسماعیل پاشای بغدادی نیز حیات او را در سال 760 هجری نقل کرده است.[15]

پسوند «دیلمی» در نام او، ما را به این باور نزدیک می‌کند که او درمنطقه دیلم[16] متولد شده و بنا­بر نوشته خود غالب استفادات علمی وی از محضر پدرش بوده است.[17] از دیگر استادان او ابومحمد­بن مکی معروف به شهید اول (د.786ﻫ) و محمد­بن­حسن حلّی معروف به «فخرالمحققین» (682-770ﻫ) بوده‌اند و از شاگردان او نیز تنها نام دو تن، شیخ محمد گیلانی[18] و شیخ ابوالعباس بن فهدحلی (د.841ﻫ)، در دست است.[19]

تراجم‌نویسان وی را «فاضل»، «محدث»، «صالح»، «عالم» و«واعظ» معرفی نموده‌اند؛[20] و محسن امین حق مطلب را به جا آورده، می‌نویسد:­ «او عالمی عارف عامل، محدثی کامل معروف و از بزرگان و یاران فاضل ما در فقه، حدیث، عرفان، مغازی و سیره‌نویسی می‌باشد».[21]

از دیلمی چهار اثر به زبان عربی برجای مانده است که ارشاد القلوب، در موضوع اخلاق، چند بار ترجمه شده و نسبت به سایر آثار وی شناخته­تر است. غرر الاخبار[22] در سیره علی(ع) و اعلام الدین فی‌صفات المؤمنین[23] در اخلاق، هرچند به چاپ رسیده، ولی نقد و بررسی علمی نشده‌اند. از دیگر تألیف وی، اربعون حدیثا، جز نام و نشانی باقی نمانده است.

شواهد حکایت از انزوا و گوشه‌نشینی، فقر و غربت دیلمی در اواخر عمر دارد و غرر الاخبار حاصل مساعی او در همین دوره است.[24]

 

غرر الاخبار و درر الآثار فی مناقب ابی الائمة الاطهار(ع)

دیلمی در دیباچه کتاب غرر الاخبار با استناد بر احادیث پیامبر(ص) هدف از نگارش این اثر را رسیدن به پاداش اخروی و بهره­مندی از ثواب ذکر فضایل و مناقب امام علی(ع) ذکر نموده است. در ادامه او، شهرت روایات بین علما، بیماری‌های مزمن و کمی فرصت را از دلایل حذف اسناد در اثرش می‌شمارد؛ اگرچه وی بنا بر ضرورت به برخی منابع و اسناد در متن کتاب اشاره نموده است.[25]

غرر الاخبار مشتمل بر پنجاه فصل است که تنها سی و پنج فصل آن چاپ شده. بنابر قراین به نظر می­رسد، بخش­هایی از برخی فصول، حذف یا ازمیان رفته­ باشد، به عنوان نمونه فصل بیست و هفتم با نام «یتضمن وفاة امیرالمومنین(ع) و وفاة فاطمه(س) و شیئا من کلامهم» با سخنان فاطمه(س) درباره امر ولایت علی(ع) آغاز می‌شود وبا ماجرای فدک و خطبه حضرت فاطمه(س) در مسجد ادامه می‌یابد و با بیان فضایل علی(ع) و تبیین ولایت معصومین(ع) پایان می‌گیرد؛ بدین ترتیب تنها بخش انتهایی این عنوان با قسمتی از محتوای فصل مطابقت دارد. نمونه دیگر، فصل سیزدهم است که در ابتدای فصل از صد نام امیرالمومنین(ع) در قرآن سخن رفته، در حالی که تنها نود و هفت نام ذکر شده است.

قسمت عمده محتوای کتاب را روایات و احادیث و شواهد قرآنی تشکیل داده است و حضور دیلمی در کتاب کم رنگ است. با این حال چینش، انتخاب احادیث و عناوین فصول، فصل‌بندی و ارائه مصادیق، حکایت از بینش و رویکرد خاص تاریخی و اجتماعی مذهبی، ارزشی و آرمانی وی دارد. چینش آگاهانه روایات به نحوی است که در حجمی کم­، مفاهیم زیادی را تشریح و آسیب‌شناسی می‌کند. تحلیل‌ها و نظرات او گرچه مختصر است، ولی نشان از چارچوب ‌اندیشگی و نظام فکری او دارد.

فصل نخست با عنوان «فی فضل العلم و العلما»، تنها فصلی است که دیلمی در مقدمه آن، ملتمس رغبت، دقت و ‌اندیشیدن در معنای آن است. دومین فصل نیز در باب علم و آداب متعلم است. شروع کتاب با دو فصل درباره علم آموزی و سفارش به تأمل در مفهوم آن، نشان از رویکرد علمی مؤلف در این اثر دارد. او علمی توأم با درک و ‌اندیشه را می‌ستاید و عالمی همراه با پرهیزگاری و خداترسی را به تصویر می‌کشد. در گفتمان دیلمی اگرچه ناهماهنگی‌هایی به چشم می‌آید، اما سعی او برآن است که با زیور احادیث حق مطلب را ادا نماید.

از فصل سوم تا انتهای کتاب تقریبا نیمی از فصول در بیان صفات، فضایل و مناقب علی(ع) و است از خصوصیات این فصول که اغلب در قالب فضایل و مناقب، شأن نزول آیات وشأن صدور احادیث و روایات عرضه شده، به رویدادهای تاریخی، همانند بیعت رضوان، لیلة المبیت، مباهله، حجة الوداع و... اشاره دارد. هدف از بیان فضایل اولویت و افضلیت علی(ع) در جانشینی و وصایت پیامبر(ص) است.[26] در این تألیف، دیلمی هنرمندانه داده‌های تاریخی خامی را در قالب احادیث و فصل­بندی هدفمند گرد آورده و آنها را با زیور شعر و ادب آراسته است تا مخاطب را در وصول به مقصود خود از تألیف این اثر یاری دهد.

او از فصل پنجم به بعد اشعار بلند یا کوتاهی مرتبط با رویدادها و روایات کتاب آورده است؛ زیرا استفاده از شعر و ادب «نوعی ضمانت حیات فکری»[27] به شمار می‌آمده است. کاربرد تمثیل، تشبیه‌های زیبا و عرضه هوشمندانه برخی رویدادها نیز از ویژگی‌های شیوه نگارش این ادیب و واعظ شیعی می‌باشد.

فصل‌های بیست‌ویکم و بیست‌ودوم از فصول مهم در زمینه تاریخ­نگاری اسلامی به حساب می‌آید که از نگاه کتاب­شناختی بر ارزش کتاب می‌افزاید؛ زیرا قسمت‌هایی از دو تألیف نایاب، یعنی نزهة السامع[28] و السقیفة[29] تنها در غرر الاخبار نقل شده است. دیلمی آن گونه که خود اشاره دارد، به علت تنگی وقت و بیماری، تنها به نقل منتخبی از این کتاب­­ها اکتفا نموده، با این حال منقولات وی در جهت حفظ مواریث حدیثی، تاریخی و فرهنگی ارزشمند است.

دیلمی در سراسر کتاب فقط در دو مورد متعرض سال وقوع رویدادها شده[30] و برای مشخص کردن وقایع عنوان مکان حادثه را به کار می‌برد، ازجمله «یوم الصفین، یوم البصرة، یوم الغدیر، یوم القلیب، یوم المباهلة و...».

در قرن هشتم، مبانی نظری تاریخ‌نویسی، مباحث خطابی- دینی و دریافت دینی نیز اصلی­ترین مبنای تحلیل مورخان بوده است.[31] ارشاد القلوب و اعلام الدین دیلمی کاملا منطبق بر این مبانی به رشته تحریر در آمده‌اند که ظاهرا حاصل منبرهای وی بوده‌اند؛ گر­چه این رویکرد بر غرر الاخبار نیز سایه افکنده، اما در مقایسه با دو اثر ذکرشده، نمود کمتری دارد. استفاده از اصطلاحات برانگیزاننده،[32] در کتاب­های اخلاقی دیلمی بسیار پررنگ است، در حالی که در غرر الاخبار تنها یک بار و با لفظ «فاعتبر أیّها الناظر فی هذا الکتاب.. .»[33] خواننده را خطاب قرار داده است.

دیلمی با این‌که ایرانی است و در سده‌هایی که نویسندگان ایرانی بیش‌تر به زبان فارسی می‌نوشته‌اند او به زبان عربی که روزگاری زبان علمی جهان اسلام بوده، می‌نویسد؛ گرچه در بررسی تألیفات حوزه مذهبی و عقیدتی معلوم می‌شود که ترجیح زبان عربی هم‌چنان در بین علمای این عصر معمول بوده است. بنابراین در نگرش شریعت محور دیلمی، که مخاطب او جهان اسلام است، به کارگیری این زبان، موجه به نظر می‌رسد.

غرر الاخبار را با عنایت به محتوای آن می‌توان در ردیف تک نگاشته‌های تاریخی به حساب آورد، تک نگاره­ای که بر پایه باورهای مذهبی و آرمانی مؤلف شکل گرفته است. ریشه و منشأ شکل­گیری این تک نگاشته‌ها را که در جهت تخصص­گرایی و شناخت صحیح از سقیم به وجود آمده‌اند، باید در عصر عباسی جُست.[34]

 

نگرش سیره‌نگاری دیلمی در غرر الاخبار

نگرش هر فرد حاصل تجارب شخصی باورهای او نسبت به خود و جهان پیرامونش می‌‌‌باشد. نگرش تاریخی حاکی از نوع برداشت پژوهشگر از وقایع گذشته و سیر تحول آن است؛ این بینش در بافت تاریخی، اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ای شکل یافته که مورخ متأثر از نظام فکری و ارزشی آن است. به نظر می‌رسد اساس نگرش سیره‌نگاری دیلمی بر باورهای مذهبی و احساس مسئولیتش در قبال جامعه بنا شده باشد.

تاریخ‌نگاری این دوره را می‌توان با عنایت به بافت اجتماعی و رویکرد سیاسی-مذهبی نیز بررسی کرد. حاکمیت ایلخانان مغول و فروپاشی خلافت عباسی، فضای باز سیاسی توأم با تساهل و تسامح مذهبی را فراهم آورد. گسترش تشیع و نفوذ آن به دربار مغول ضمن تقریب دو مذهب تشیع و تسنن، موازنه قدرت سیاسی را به نفع شیعیان تغییر­داد.[35] اگر در قرون میانه اسلامی، تاریخ گذشته به دلیل نزدیکی تسنن به کانون قدرت سیاسی، به گونه‌ای سازگار با انگیزه‌های آنان بازسازی می‌شد،[36] اکنون اوضاع جدید و جابه‌جایی قدرت، از پیدا‌یش اجتماعی زبان محور، درباب گفتمان شیعی و ولایت علوی خبر می‌داد.

گسترش تسنن دوازده امامی[37] و بسط تألیفات آنان در شرح حال و فضایل ائمه(ع)،[38] در کنار گرایش تصوف به تشیع، از یک طرف، جامعه را به سوی تقریب مذاهب و از طرف دیگر به گسترش تشیع سوق می‌داد. شیعیان برای ترویج تشیع به فعالیت‌های فرهنگی در قالب تألیف و تصنیف کتاب‌ها پرداختند.[39] دیلمی در چنین عرصه‌ای کتابی مستقل در شرح حال ابی الائمه، علی(ع) می‌‌نویسد. او در نگاشتن غرر الاخبار، بیشتر به منابع قرن چهارم و پنجم و اوایل قرن ششم مراجعه کرده[40] متونی که «متأثر از نگرش قرآنی به تاریخ، تولید مفهوم عبرت است که به معنای عبور از ظاهر امور و فهم باطن آنها در قالب شناسایی حکمت رویدادهاست».[41] به نظر می‌رسد دیلمی با الهام از همین رویکرد، بخش‌هایی از تألیف خود را به شواهد قرآنی اختصاص داده است.

دیلمی در عصری آشفته زندگی می‌کرد که تشتت آرا و اختلافات مذهبی به این آشفتگی‌‌‌‌‌‌‌ها دامن می‌زد و علم و ادب و تاریخ بیش از هر چیز در خدمت حاکمان و با هدف خوشایند آنها و دریافت صله و پاداش بود؛ در چنین دوره‌ای دیلمی، متأثر از بیداد زمانه، در غربت و بیماری مزمن دست به قلم برده و هدایت هم­کیشان و کسب رضای پروردگارش را دنبال کرده است.[42] تأمل در احوال وی ما را به سوی این گمان سوق می­دهد که ترس و تزویر قلم وی را نلغزانده است.

بررسی و تحلیل کتاب غرر الاخبار جنبه­هایی از نگرش این واعظ شیعی را بدین شرح آشکار می‌سازد:

1. کاوش وضع مطلوب در گذشته آرمانی: دیلمی هم عقیده با برخی از مورخان قرون نخستین اسلامی، وضع مطلوب را در گذشته آرمانی بازنمایی و جست‌وجو می‌کند.[43] از نظر وی عصر طلایی با رحلت رسول(ص) پایان یافته است. او در فصل هفتم غرر الاخبار، با تلفیق سیره­نگاری، قرآن، کلام و حدیث، حوادث صدر اسلام را یادآوری می‌کند. او ابتدا زندگی جاهلانه و اسف بار اعراب قبل از اسلام را توصیف می‌کند و سپس از لطف پروردگار و فرستادن رسول رحمت سخن می‌راند. آنگاه به آغاز دشمنی‌ها با پیامبر(ص) اشاره می‌کند و ریشه تمام عداوت‌ها را رشک و ستم می‌داند. پس از آن در چند سطر و به اختصار، همراهی و خدمات علی(ع) را تا هنگام وفات رسول الله(ص) برمی‌شمارد. در پایان روایتی از پیامبر(ص) خطاب به علی(ع) می‌آورد که به انحاء مختلف و با نقل‌های متفاوت چندین بار در غرر الاخبار تکرار شده: «أنت وصیّی، و خلیفتی، و وارثی، و قاضی دینی، و منجز عدّتی، فمن أحبّک فقد أحبّنی، و من أبغضک فقد أبغضنی»،[44] و با عنایت به این روایت، به تحلیل وقایع پس از رحلت پیامبر(ص) می‌پردازد.[45]

 او عامل افول عصر طلایی را تن ندادن به جانشین حقیقی پیامبر(ص) می‌داند و معتقد است اگر به وصیت پیامبر(ص) در مسأله خلافت عمل­می‌شد، رحمت الهی شامل حال مسلمین می‌شد و مدینه فاضله دینی تحقق می‌یافت، به گونه‌ای که «... هرگز فقیری نیازمند، نمی‌بود و هیچ سهمی از فریضه‌های خدا باطل نمی‌شد، و در احکام الهی دو تن با یکدیگر اختلاف پیدا نمی‌کردند. مردم در هیچ‌یک از امور رسول خدا(ص) به ستیز نمی­پرداختند مگر آن که دانش آن را نزد خاندان پیامبرشان از کتاب خدا می‌یافتند...».[46]

2. مخالفت با نفاق وتفرقه به عنوان عامل افول جامعه: دیلمی با دیدگاهی انتقادی، اختلافات امت اسلامی را ریشه تمام نابسامانی­ها، تضعیف اسلام و چیرگی دشمنان و کفار می‌داند. وی منشأ و آبشخور این اختلافات را در صدر اسلام کاوش نموده است. به اعتقاد او یکی از وظایف وصی پیامبر(ص) ایجاد اتحاد و وفاق بین مسلمانان است، اما تمرد از فرمان رسول اعظم(ص) در پذیرش وصایت علی(ع) به اختلاف و تفرقه مسلمانان دامن زد.[47]

او با نگرشی جامعه­شناسانه، حدیث «اختلاف أمّتی رحمة»[48] را مورد انتقاد قرار می‌دهد و ابتدا در رد این حدیث، آیاتی چند از قرآن را، مبنی بر مردود ومذموم شمردن تفرقه و اختلاف می‌آورد و سپس عقل را به مناظره دعوت می‌کند و با اشاره به جنگ‌های داخلی مسلمین، پس از پیامبر(ص) در قرن اول هجری، و پیامدهای سوء این جنگ­ها تمام معضلات و مسائل را، معلول اختلاف امت می‌داند. آن‌گاه با اشاره به عصر معاصر خویش، ریشه مشکلات و علت چیرگی دشمنان و کفار بر مسلمانان را در اختلافات بنی­عباس و بنی­امیه و نبود حاکمی که بر اساس اسلام حکومت کند، جست‌وجو می‌نماید.[49]

3. حمایت از علم و دانش و خردورزی: دیلمی با آوردن روایاتی از معصومین(ع) درباب برتری علم بر عبادت،[50] همراهی علم و درک و فهم،[51] ستودن ادب، عقل، علم و حلم،[52] برتری عقل،[53] سخن گفته است. او عالم را به ماه در شب چهارده تشبیه می­کند که بر همه ستارگان برتری دارد.[54] هم‌چنین با گزینش آیاتی در تدبر و تفکر اسلام را دین تعقل و خردورزی معرفی نموده است.[55] او در عصری که اعتقاد به ‌اندیشه تقدیرگرایانه و حاکمیت مشیت الهی به شکل افراطی اوج گرفته بود و مصائب مغول مشیت و حکمت الهی و تهاجم آنان به عنوان واسطه‌ای جهت پیشرفت اسلام در بلاد کفر تلقی می‌شد،[56] ارزش‌های خردورزی، اعتدال‌گرایی و استقامت را یادآوری کرده است.[57] روحیه نقادانه او _صرف نظر از رویکرد واعظانه‌اش_ در به چالش کشیدن برخی احادیث و روایات، آن هم در برهه­ای که توجیه و تفسیر بیش از تحلیل و انتقاد بر مذاق افراد خوشایند بود، درخور تأمل و تقدیر است.

دیلمی فصل نهم کتابش را با جملات استفهامی و عقل­گرایانه در ضرورت وصایت و تعیین وصی آغاز کرده است.[58] در ادامه با همان سبک، وظایف جانشین پیامبر را تحلیل نموده و از آسیب‌های جامعه در صورت نبود وصی و جانشین، سخن به میان می‌آورد. او با استناد به آیات قرآن و ادله­ عقلی، تعیین وصی از سوی پیامبر را اثبات می‌نماید. هم‌چنین با اشاره به رویدادها و قضایای مهم وحساس صدر اسلام چون لیلة المبیت، مباهله، شجاعت و نقش علی(ع) در غزوات، حدیث کساء، رد الشمس، غدیر، سقیفه، فدک، صفین، حکمیت و بسیاری ماجراهای دیگر، مخاطبین را به تدبر و تعقل می‌خواند. تحلیل‌های او روشن‌گرانه، و در مجموع _به زعم خود_خردمدارانه است.

4.تبیین باورها و اعتقادات شیعی: پیدا است که هدف دیلمی از نگارش غرر الاخبار تبیین اندیشه­های شیعه امامیه با تأکید بر ولایت و وصایت امیرالمؤمنین(ع) بوده است. او در سایه همین نگرش به تشریح اعتقادات و باور‌های شیعی همت گماشته است، گرچه در نگارش آن نظم و انسجامی به کار نبسته، اما قسمت عمده­ای از مبانی، اصول و باورهای شیعه را در اثر خود بیان کرده و افزون بر بحث امامت و ولایت که موضوع اصلی اثر اوست، عصمت ائمه(ع) با تشریح وتفسیر آیات تطهیر[59] و اولوالامر،[60] و نیز روایات ثقلین[61] و سفینه؛[62] هم‌چنین علم امام،[63] وصایت و وراثت،[64] قرابت علی(ع) به پیامبر(ص)[65] و سبقت ومجاهدت ایشان در اسلام[66] از جمله مباحثی است که وی بدانها پرداخته است.

اعتقادات غالب جامعه و محتوای تألیفات مذهبی این دوره نیز می‌تواند انگیزه‌ای برای دیلمی جهت تنبیه اذهان عمومی باشد تا دیدگاه‌های برخی فرق و اقشار معاند اهل بیت(ع) و خصوصا امیرالمؤمنین(ع) را بشناساند و ناخالصی‌ها را بزداید. وی چنان‌که خود تصریح کرده[67] با‌ کتاب­های اهل سنت آشنا بوده و کندوکاو در آن منابع را از نظر دور نداشته است. چنین استنباط می‌شود که عملکرد برخی از مولفان اهل سنت در توجیه پاره‌ای اقدامات صحابه و خلفا، تفسیر و تأویل نادرست ولایت علی(ع) در جریان غدیر، عدم اعتقاد به عصمت و علم ائمه(ع)، کتمان یا موجه جلوه دادن برخی اختلافات مانند سقیفه، فدک و... می‌توانسته انگیزه‌ای برای تألیف این کتاب باشد. کمی قبل از دیلمی، ابن تیمیه (د. 707ﻫ) که پرچم مبارزه با اندیشه­های شیعی را برافراشته بود؛ تصدق انگشتری توسط علی(ع) را افسانه‌ای خیالی دانسته بود.[68] و دیلمی، احتمالا در پاسخ به او، فصل سیزدهم غرر الاخبار را با نقل آیات 55 و 56 سوره مائده (که در خصوص صدقه دادن در حال رکوع است) آغاز کرده، آیاتی که به اعتقاد شیعیان در شأن علی(ع) نازل شده است.[69]

5. تلاش در جهت زدودن غبار تفکرات انحرافی و الحادی از چهره تشیع: از جریانات تأثیرگذار قرن هشتم، تصوف بود که درپی تحولات سیاسی و اجتماعی، جنگ‌های داخلی و شیوع فساد و تباهی بین مردم دست‌خوش تزویر و ریای صوفی‌نمایان شده بود.[70] گسترش این نوع تصوف و استفاده ابزاری برخی از متصوفه از جایگاه والای ائمه(ع)، خاصه امام علی(ع)، به عنوان قطب و مراد خود، با هدف کسب مشروعیت، و انتساب اندیشه‌های الحادی و آموزه‌های خرافی و عامه‌پسند و عرضه و ترویج آنها در رسالات و کتب متنوع، دیلمی را که در متن این انحرافات فکری و فرهنگی فاجعه‌بار می‌زیست، به مقابله برانگیخت؛ و از آن‌جاکه روایت تاریخی همواره از بینش و انگاره‌های ذهنی مورخ نشأت می‌گیرد،[71] اختصاص فصلی از غرر الاخبار به موضوع نشانه‌ها و ویژگی‌های امام معصوم می‌توانست روشن‌ترین دلیل بر رد‌ اندیشه‌های افراطی و الحادی و غالیانه، مانند اعتقاد به الوهیت ائمه(ع)، تناسخ، نامیرایی امامان، علم نامحدود، آگاهی به عالم غیب و... باشد. بدین منظور، وی به این حدیث منقول از امام صادق(ع) تمسک جست که «اموری را برای ما شرح وبسط می‌دهد، فرا می‌گیریم؛ اموری را از ما باز می‌دارد که نمی‌دانیم. امام متولد می‌شود و فرزند می‌آورد. گاه تندرست است و گاه بیمار. می‌خورد و می‌آشامد. ادرار و قضای حاجت می‌کند. شاد می‌شود و گاه ‌اندوهگین. گاه می‌گرید و گاه می‌خندد. امام می‌میرد و دفن می‌شود و به زیارت او می‌روند؛ او چون دگران است... و نشانه امام در دو خصلت است: نخست در دانش و دیگر در پذیرفته شدن دعایش...».[72]

دیلمی سپس می‌افزاید: هر آن‌چه امام از حوادث آینده خبر می‌دهد به سبب عنایتی است که رسول خدا(ص) عرضه داشته است و او آن را از پدرانش به ارث برده است و بدیهی است که رسول خدا(ص) به واسطه جبرئیل از خدا اخذ می‌کند. این‌گونه پیش‌گویی‌ها علم غیب نیست که غیب را جز خدا کسی نمی‌داند.

وی در ادامه حدیث، اعتقاد به الوهیت و نامیرایی ائمه معصوم(ع) را مردود می‌شمرد و می‌افزاید: «... همه پیشوایان شیعه کشته شده‌اند.[73] گروهی از آنان با شمشیر، چون امیرالمؤمنین و فرزندش حسین(ع) _که بر هر دو سلام باد_ و دگران با زهر کشته شده‌اند. و آنان به راستی مرده‌اند، نه چنان‌که غالیان و مفوضه _که خدایشان لعنت کند_ می‌گویند: "ائمه ما کشته نشده‌اند، بلکه مردم پنداشته‌اند که آنان کشته شده‌اند، بلکه مرگ آنان بر مردم مشتبه گردیده" اینان دروغ می‌گویند. مرگ هیچ یک از انبیا و اوصیا مشتبه نشده جز مرگ عیسی(ع)...».[74]

نظر دیلمی در باب اصطلاح رفض نیز قابل تأمل است او رفض را بر دو وجه می‌داند: رفض بر حق و رفض بر باطل؛ و معتقد است شیعه بر باطل تمرد نموده است،[75] نه آن گونه که معاندان مفهوم رفض را دریافته‌اند.

6. نگرش اعتدال‌گرایانه در روایات معجزات و کرامات: رویکرد متافیزیکی و ماورایی عنصری جدایی‌ناپذیر از تاریخ‌نگاری اسلامی است. از این روی، برخی از مورخان چون ابوعلی مسکویه (۴۲۱ﻫ) در­صدد برآمده‌اند تا با بینش خردمدارانه خود به حذف معجزات بپردازند و با این رویکرد از ارائه بخش مهمی از تاریخ اسلام، تاریخ دینی عصر پیامبر(ص)، صرف‌نظر کرده‌اند.[76] اخبار و روایاتی از این سنخ، که کاملا صبغه دینی و اعتقادی دارند و دیلمی بر حسب ضرورت و بر خلاف ادعای خردگرایی خود، بدان پرداخته، در مقایسه با سایر موضوعات سیره‌نگاری، سهم کمی را به خود اختصاص داده، یعنی از مجموع سی‌وپنج فصل کتاب تنها در پنج فصل به معجزات و کرامات و اعاجیب اشاره نموده است.[77]

 

بینش سیره‌نگاریدیلمی

غرر الاخبار، حاصل نگرش دیلمی، تألیفی است ارزشی و آرمانی که بینش و اندیشه او با رویکردی دینی - مذهبی در آن تجلی یافته. در اندیشه ایده­آلی وی طرح وحدت جهان اسلام[78] در سایه پذیرش ولایت و امامت علی(ع) و ترویج مذهب امامیه نقش بسته و این بینش در تمام فصول کتاب به استثنای دو فصل اول مشهود است. او برای این مدینه فاضله، حاکمانی با ویژگی‌های منصوص از رسول خدا(ص) معرفی می‌نماید: «المتّقون سادة، و الفقهاء قادة، و الجلوس معهم عبادة، و الأخذ عنهم فی العلم زیادة»[79] و در واقع این روایت نظر قاطبه فقهای شیعه در عصر غیبت بود که «نایب امام و حاکم شرع را فقیه جامع الشرایط» می‌دانستند.[80]

دیلمی با اشاره به فضایل ومناقب امامان معصوم(ع)، بر نقش الگویی ایشان، مخصوصا علی(ع)، تأکید می‌ورزد؛ به عنوان مثال در فصل چهارم به ویژگی‌های منحصر به فرد علی(ع) ازجمله: اولین ایمان آورنده و نماز­گزار، پرچم­دار غزوات، صدقه‌دهنده در حین نماز، قرائت‌کننده سوره برائت از مشرکان و...اشاره می‌نماید.[81] هم‌چنین او با ارائه مصادیقی عینی چون داستان عقیل وآهن گداخته، گفتار علی(ع) درباب عقوبت ظلم و ستم وغصب اموال عمومی و برآشفتن از فرد رشوه‌دهنده، الگویی برای درمان آلام اجتماعی روزگار خود عرضه دارد.[82] به نظر می‌رسد دیلمی جامعه مطلوب اسلامی را _آن گونه که باید باشد_ از زبان علی(ع) و بر پایه رفتار او توصیف می‌کند.

 

نتیجه

شاید بتوان قرون هفتم و هشتم هجری را قرون فرصت و مصیبت توأمان نام نهاد؛ زیرا از یک سو حملات ویران‌گر مغولان، تیموریان، جنگ‌ها و تسویه حساب‌های خونین داخلی و تشتت فکری و اختلافات مذهبی، روزهای سیاهی در تاریخ مسلمین رقم می‌زد و از سوی دیگر تسامح و تساهل ایلخانان، زمینه را برای رشد فرهنگی و فکری فرق و جریان‌های مذهبی، به خصوص شیعه، فراهم می‌نمود. دیلمی یکی از واعظان و مؤلفان گمنام شیعه است که از همین فرصت برای تألیف کتابی در دفاع از حقانیت شیعه و اثبات امامت حضرت علی(ع) استفاده نمود. وی هرچند درصدد بوده که به اتکای بر علم و خرد و تحلیل‌های عقلانیِ روایات و گزارش‌های تاریخی به مقابله با آراء الحادی و آموزه‌های خرافی منسوب به ائمه(ع) بپردازد و ساحت اسلام و تعالیم اهل بیت(ع)، خاصه امام علی(ع)، را از انحرافات غالیان بپیراید؛ اما غرر الاخبار او هم‌چنان سیره‌ای فضیلت‌نگارانه است که با تبیین مبانی اعتقادی و اصولی شیعه در قالب حدیث و روایات آرمانی و ارزشی آن تألیف شده است. اگر بخواهیم این اثر را در جملاتی موجز معرفی کنیم می‌توان گفت: آمیزه‌ای است از حدیث، شعر، ادب، سیره، مناقب، همراه با نقد و تحلیل با محوریت ولایت امیرالمومنین(ع).

به اعتقاد دیلمی با ارتحال پیامبر(ص) و عمل نکردن به وصیت او در خصوص جانشینی دوران طلایی مسلمانان رو به افول نهاد و آرمان شهری که از ویژگی‌های آن بهره وری اقتصادی، علمی، وفاق و وحدت عقیده بود، تداوم نیافت و پیامد آن جز انحطاط و ضعف مسلمانان و چیرگی کفار نبود.

این اثر تنها سیره‌نگاری صرف نیست، بلکه پاسخی است به جریانات معاند و انحرافی آن روزگار که با شواهد قرآنی و روایی و جلوه‌هایی از ذوق و قریحه ادبی دیلمی آراسته شده. برخورد منتقدانه او در قبال برخی احادیث _صرف نظر از روش عوام‌گرایانه وی_ تحسین‌برانگیز است.

 

کتابشناسی

آرام، محمد باقر، ‌اندیشه تاریخ‌نگاری در دوره­ صفوی، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1386ش.

آیینه وند، صادق، علم تاریخ در اسلام، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1364ش.

ابن تیمیه، ابوالعباس احمد، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، المحقق محمد رشاد سالم، بیروت، الناشر جامعه الامام محمد بن سعود الاسلامیه، 1406ﻫ/1986م.

احمدیان، مینا، حسن بن محمد دیلمی، دانش­نامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، 1393ش.

افندی اصفهانی، المیرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، باهتمام السید محمود المرعشی، تحقیق السید احمد الحسینی، قم، مطبعه الخیام، 1401ﻫ.

 امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1983م/ 1403ﻫ.

بغدادی، اسماعیل باشا، ه‍دی‍ة ال‍ع‍ارف‍ی‍ن اس‍م‍اء ال‍م‍ول‍ف‍ی‍ن‌ و آث‍ار ‌ال‍م‍ص‍ن‍ف‍ی‍ن‌ من کشف الظنون، بیروت، دارالکتب العلمیه،1413ﻫ /1992م.

بلک، آنتونی، تاریخ ‌اندیشه سیاسی در اسلام، ترجمه محمد حسین وقار، تهران، اطلاعات، 1385ش.

پاک­نیا، عبدالکریم، «آشنایی با منابع معتبر شیعه: ارشاد القلوب الی الصواب»، فقه و اصول، مبلغان، ش 122، 1389ش.

ترکمنی آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشر، تهران، موسسه شیعه شناسی، 1383ش.

ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، انتشارات برهان، 1398ش.

جعفریان، رسول، «مقالات تاریخی»، دفتر دوم، قم، چاپخانه بهمن، 1376ش.

همو، تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشر علم، 1387ش.

جمعی از پژوهش­گران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، زیر نظر پژوهش­کده­ی باقر العلوم(ع)، قم، نشر معروف، 1384ش.

جوینی، عطاملک­بن محمد، تاریخ جهان­گشای جوینی، محقق محمد قزوینی، تهران، چاپ دنیای کتاب، 1337ش.

حایری، سید مهدی، دیلمی، حسن بن محمد، دایرةالمعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی و دیگران، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1378ش.

حر عاملی، محمد بن الحسن، امل الامل، تحقیق السید احمد الحسینی، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1362ش/1403ﻫ.

حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، 1363ش.

خدایاری، علینقی، تاریخ حدیث شیعه در سده‌های هشتم تا یازدهم هجری، قم، دارالحدیث،1390ش.

خضری، احمد رضا و جواد قاضی، «تأثیر معتقدان دینی بر نگرش تاریخی مورخان مسلمان بر پایه مقدمه‌های آنان»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال 1، ش 2، 1390ش.

خوانساری، میر سید محمد باقر، روضات الجنات، ترجمه محمد باقر ساعدی خراسانی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1398ﻫ.

دیلمی، حسن­بن ابی الحسن، اعلام الدین فی صفات المومنین، بیروت، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1436ﻫ/ 2015م.

همو، ارشاد القلوب، تهران، موسسه الصادق للطباعة و النشر، 1426ﻫ/2005م.

همو، ارشاد القلوب، ترجمه هدایت الله مسترحمی حسن آبادی، تهران، کتاب‌فروشی بوذر جهرمی مصطفوی، 1349ش.

همو، غرر الاخبار و درر الآثار فی مناقب ابی الائمه الاطهار(ع)، قم، دلیل ما، 1385ش.

 رابینسون، چیس اف، تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمه محسن الویری، تهران، انتشارات سمت، 1393ش.

راشد محصل، محمدرضا، فاطمه حسین زاده هرویان، «ریشه‌یابی دگرگونی‌های فکری و رفتاری تصوف مکتبی تا قرن نهم هجری»، کهن‌نامه ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 2، ش 2،1390ش.

روزنتال، فرانتس، تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، مترجم اسدالله آزاد، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1366ش.

شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، مترجم علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، 1387ش.

صائب، عبدالحمید، معجم مورخی الشیعة الامامیة الزیدیة الاسماعیلیة، قم، موسسه دایرة المعارف الفقة الاسلامی، 1382ش.

صیامیان گرجی، زهیر، «ایده‌ای روش شناسانه برای بازیابی طرح‌واره تفسیری مورخان قرون اسلامی»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال 5، ش 20، 1394ش.

طهرانی، آقا بزرگ، الذربعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، 1403ﻫ/1983م.

فخر الشریعه، حسن، «ترجمه سست و ناهنجار»، علوم قرآن و حدیث، نور علم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ش 48، 1371ش.

فروغی، نعمت‌الله، حسن بن محمد دیلمی، گلشن ابرار، زیر نظر پژوهشکده باقر العلوم، قم، نشر معروف، 1384ش.

قائینی نجفی، علی الفاضل، معجم المولفی الشیعه، بی­جا، من منشورات مطبعه وزاره الارشاد الاسلامی، 1305ش.

قمی، شیخ عباس، الکنی و القاب، نجف، المطبعة الحیدریة، 1956م/ 1376ش.

همو، فوائد الرضویه، بی جا، انتشارات مرکزی، 1327ش.

کدیور، جمیله، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، تهران، طرح نو، 1379ش.

مامقانی، تنقیع المقال فی علم الرجال، تهران، انتشارات جهان، بی تا.

مجلسی، محمد باقربن محمد تقی، بحار ­الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع)، مصحح محمد باقر محمودی، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ﻫ/1983م.

مردی، عباسعلی، «پاره‌هایی از دو کتاب قدیمی در غرر الاخبار دیلمی»، نشریه امامت پژوهی، دوره سوم، ش9، 1392ش.

مفید، محمد بن محمد، الارشاد للمفید، مترجم سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، اسلامیه، بی تا.

مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تنظیم احمدعلی بابایی، تهران، دار الکتب اسلامیه، 1386ش.

موسوی خویی، سیدابولقاسم، معجم رجال الحدیث، مطبعة الاداب، نجف الاشرف، 1973م.

نوذری، عزت الله، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، انتشارات خجسته، 1380ش.



[1]. تاریخ دریافت: 10/4/1398؛ تاریخ پذیرش: 15/6/1398

[2]. رایانامه (مسؤول مکاتبات): jafar.asadbeigi@gmail.com

[3]. رایانامه:  hmd.talayi@manmail.ir

[4]. صائب،۲۶۷؛ القائینی نجفی، 181.

[5]. جعفریان،  145.

[6]. روزنتال، ۷۶.

[7]. امین، 5 /251؛ آقا بزرگ، 1/715.

[8]. فروغی، 4/ 89-97.

[9]. مردی، 299-302.

[10]. احمدیان، «حسن بن محمد دیلمی»، دانشنامه جهان اسلام.

[11]. حایری، «دیلمی، حسن بن محمد»، دایرةالمعارف تشیع.

[12]. فخرالشریعه، 128-141؛ پاک نیا، 114- 122؛خدایاری، 82-87، رساله «­مفرج الکروب فی معرفه صاحب ارشاد القلوب­» از شهاب الدین مرعشی که این رساله در ابتدای ترجمه کتاب ارشاد القلوب (با ترجمه سید هدایت الله مسترحمی حسن آبادی) چاپ شده است.

[13]. حر عاملی، 2/77؛ قمی، الکنی و الالقاب، 2/216؛ افندی، 1/338؛ امین، 5/250.

[14]. و بعد، فلا یکاد یخفى عن‏ذی بصیرة و من خالط العلماء ما جرى بین بنی العبّاس (و بین) بنی أمیّة و ما قتل بینهم من المسلمین بالاختلاف، و بین ملوک‏ المسلمین شرقا و غربا إلى زماننا هذا، حتّى ضعف الإسلام و تلاشى عزّه، و ظهرت علیه الکفّار، فلهم الیوم دون المائة سنة قد أباحوهم قتلا و نهبا و سبیا و خرابا لدیارهم، و کلّ ذلک سببه اختلاف المسلمین، و عدم رئیس یسوسهم بسیاسة اللّه تعالى و بسیاسة رسوله صلّى اللّه علیه و آله، «فاعتبروا یا أولی الألباب» (دیلمی، غرر الاخبار، 101).

[15]. بغدادی، 5/278.

[16]. نامی که به قسمت کوهستانی گیلان بین ساحل دریای خزر و قزوین اطلاق می‌شده است (لغت‌نامه دهخدا).

[17]. دیلمی،ارشاد القلوب، 1/11.

[18]. از شرح حال و تاریخ تولد و وفات او در منابع و کتب رجالی شیعه خبری یافت نشد.

[19]. دیلمی، 11.

[20]. حرعاملی، 77؛ مامقانی، 1/307؛ موسوی خویی، 136؛ مجلسی، 198؛ افندی، 1/338؛ قمی، الکنی و الالقاب، 2/216؛ همو، فوائد الرضویة، 1/94؛ خوانساری، 3/60.

[21].امین، 5/ 250.

[22]. این کتاب در سال 1385هجری توسط انتشارات دلیل ما به چاپ رسیده.

[23]. این تألیف در سال 1408 قمری در بیروت به چاپ رسیده است.

[24]. دیلمی، اعلام الدین، 456، غرر الاخبار، 37-38.

[25]. از جمله این موارد روایتی است از کتاب الفردوس ابن شیرویه دیلمی(غرر الاخبار، 142)؛ روایتی از العیون و المحاسن تألیف شیخ مفید(همان، 229)؛ حدیثی از کنز الفوائد کراجکی (همان، 287) و حدیثی از المصابیح بغوی (همان، 374).

[26]. از جمله فصول با محتوای فضایل اینهاست: 3، 4، 5، 6، 8، 10، 12، 18، 20،23، 24، 25، 28، 32، 34.

[27]. روزنتال، 220.

[28]. نزهة السامع الملقب  بالمحبوبی، کتابی در مطاعن و فضایح معاویه است (مردی، 300).

[29]. تألیف ابوصالح  السلیل بن احمد بن عیسی، کتابی در مورد ماجرای سقیفه (همان، 301).

[30]. غرر الاخبار، 113، 116.

[31]. آرام، ۱۱۷.

29. دیلمی کلماتی چون فیا اخی، ایها اللبیب، یا اخی، و اعلم، و علموا؛ ایها الاخوان... را به کاربرده است (ارشاد القلوب، 1/73، 124، 71؛ اعلام الدین، 313، 316، 465).

[33]. غرر الاخبار، 348.

[34]. روزنتال، 84-85.

[35]. ترکمنی آذر، 358.

[36]. رابینسون، 94.

[37]. سنیانی که ضمن احترام و محبت به اهل بیت پیامبر(ص) در مراسم عزاداری شرکت نموده و مایل به مطالعه در احوال امامان شیعه و معاشرت با علمای شیعه هستند (نک. جعفریان، 843-844).

[38]. از این جمله‌اند: مناقب الامام امیر المؤمنین تألیف موفق الدین بن احمد خوارزمی (د.568ﻫ)، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول اثر محمد بن طلحه شافعی (582-652ﻫ)، تذکرة الخواص از سبط ابن جوزی (د. 654ﻫ)، مناقب آل محمد(ص) تألیف شرف الدین موصلی (د. 657ﻫ)، ذخائر العقبی فی مناقب القربی از محب الدین طبری (د. 694ﻫ) و فوائد آل سمطین تألیف ابراهیم بن محمد جوینی (644-730ﻫ).

[39]. شیبی،80.

[40]. از جمله منابعی که نام آنها در متن کتاب آمده، اینهاست: کنز الفوائد از محمد بن علی کراجکی (د. 449ﻫ)، الامالی او المجالس از ابن بابویه قمی (د.381ﻫ)، المصابیح از حسین بن مسعود بغوی (د.510ﻫ)، الفردوس از ابن شیرویه (د. 509ﻫ)، العیون و المحاسن از شیخ مفید (د.413ﻫ)، الیواقیت یا الیاقوت اللغة از محمد بن عبدالواحد مطرز ملقب به ابوعمرو زاهد (د.345ﻫ)

[41]. صیامیان گرجی، 95-96.

[42]. غرر الاخبار، 37-38.

[43]. صیامیان گرجی،  95.

[44]. غرر الاخبار، 97- 98.

[45]. همان، ۹7-99.

[46]. «... و جعلتم الولایة و الوراثة حیث جعلها اللّه، لأکلتم من فوقکم و من تحت أرجلکم رغدا، و لما عال و اللّه فقیر و لا سهم من فرائض اللّه، و لا اختلف اثنان فی حکم اللّه‏، و لا تنازعت الأمّة فی شی‏ء من أمر بینها إلّا وجدوا علم ذلک عند أهل بیت نبیّهم من کتاب اللّه...» (همان،280).

[47]. همان، 109-111.

43. برخی معتقدند براساس آیه «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ لَآیَاتٍ لِّأُولِی الْأَلْبَابِ» کلمه «اختلاف» در کلام پیامبر(ص) به معنای «آمدوشد» میان مسلمانان است (حسینی، 2/325؛ ثقفی، 1/548؛ مکارم شیرازی، 1/361).

[49]. غرر الاخبار، 99-102.

[50]. همان، 41.

[51]. همان، 42.

[52]. همان، 46.

[53]. همان، 338.

[54]. همان، 43.

[55]. دیلمی، اعلام الدین، 39.

[56]. جوینی، 1/10.

[57]. غرر الاخبار، 43.

[58]. فنقول: هل تجب علیه صلّى اللّه علیه و آله الوصیّة کما أوجبها على أمّته بالکتاب العزیز، و أیضا بقوله؟ فنقول: أخبرونا عن رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله، هل وصّى‏ أحدا یقوم بکتاب اللّه و تأویله، و بسنّته، و بحدّ الحدود، و بقطع السارق، و بذود عن حوزة المسلمین، و بمنع عن ثغورهم و بجمع کلمته و بسدّ خلّتهم؟ أم ترکهم هم لا یخوضون فی غمرات الجهالة [و یعاودون الضلالة] مختلفین لا یأوون إلى رکن شدید، و لا [یرجعون] إلى ذی قول سدید؟ فإن قلتم: إنّه لم یوص، فقد زعمتم أنّه ترک فریضة من فرائض اللّه تعالى؛ و إن‏ زعمتم أنّه أوصى و لم یسمّ الموصى إلیه بعینه و [لا] نسبه، فقد ضیّعتم إذن الوصیّة و کانت کمن‏لم یوص، و کیف یترک الوصیّة و قد جاء من عند اللّه بها یخبرهم فی کتابه بقوله تعالى‏: [کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ]؟ و بقوله تعالى: [بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِینَ] فأدارها، و جعلها على المتّقین [حقّا] و هو صلّى اللّه علیه و آله سیّد المتقین، فکیف یخلّ بها و قال اللّه تعالى [حقّا]؟(109-110).

[59]. غرر الاخبار، 103-104.

[60]. همان، 170،178.

[61]. همان، 62، 374.

[62]. همان، 61،  108، 357.

[63]. همان، 280، 269.

[64]. همان، 50، 57، 63، 238، 301، 316.

[65]. همان، 57-58، 116-117، 119-120،207.

[66]. همان، 55-56، 218.

[67]. یقول العبد الفقیر إلى رحمة اللّه تعالى و رضوانه أبو الحسن بن أبی الحسن بن محمّد بن الدیلمیّ، جامع هذا الکتاب تغمّده اللّه تعالى برضوانه و رأفته و رحمته و حشره مع سادته المادح لهم و أئمّته الطاهرین، الذاکر فضائلهم: إنّنی وجدت أخبارا کثیرة من المسانید الستّة و غیرها فی سدّ الأبواب إلّا باب مولانا ... (غرر الاخبار، 192).

[68]. ابن تیمیه، 7/15.

[69]. غرر الاخبار، 137.

[70]. راشد محصل، 60.

[71]. رابینسون، ۲۷۶­.

[72]. دیلمی، غرر الاخبار، 341-342.

[73]. برخی محققان از جمله شیخ مفید در این خصوص، اعتقاد فوق را ندارد (شیخ مفید، الارشاد للمفید، 2/139، 174، 201، 284، 285، 301)

[74]. غرر الاخبار، 342- 341.

[75]. «و أمّا قولهم فی أمر الرفض، فإنّ الرفض إذا کان ذا وجهین، فهو قد یکون رفضا للحقّ، و قد یکون رفضا للباطل؛ فإذا کان کذلک فقد یکون رفض الشیعة لباطل لا لحقّ. و أیضا، إنّ هذا الاسم لیس هو مذکور فی الکتاب کما ذکر فیه النفاق، و لم یکن فی زمن النبیّ و لا زمن الصحابة و لا التابعین، و إنّما هو شی‏ء أحدثته الزیدیّة لمّا رجعوا أکثر المبایعین لزید و رجعوا إلى القول بإمامة الصادق علیه السّلام، و یدلّ على ذلک أنّ هذا شی‏ء مبتدع کذب: أنّ الصحابة تقاتلوا فیما بینهم و استحلّوا دماء بعضهم بعضا و ما قیل لبعضهم برافضیّ، و إنّما قیل لمقاتلی علیّ: ناکثین و قاسطین و مارقین. فإذا کان هذا الرفض معدوما فی زمن النبیّ و زمن الصحابة و التابعین، فلا ینبغی لأحد أن یعتبر بذلک و لا یعیّر به، و ینبغی لمن یعیّر به أو یؤنّب أن لا یزعل من ذلک، فإنّه مثل قول من لا عنده خوف و لا یبالی بما قال و لا ما قیل فیه، مثل السفل...» (همان، 368-369).

[76]. خضری، 82 -۸3.

[77] . دیلمی، غرر الاخبار، فصل‌های 6، 9، 17، 19 25.

[78]. دیلمی، ۹9-102.

[79]. همان، 318.

[80]. کدیور، 49.

[81] . دیلمی، 55-66

[82]. همان، 121-130.

آرام، محمد باقر، ‌اندیشه تاریخ‌نگاری در دوره­ صفوی، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1386ش.

آیینه وند، صادق، علم تاریخ در اسلام، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1364ش.

ابن تیمیه، ابوالعباس احمد، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، المحقق محمد رشاد سالم، بیروت، الناشر جامعه الامام محمد بن سعود الاسلامیه، 1406ﻫ/1986م.

احمدیان، مینا، حسن بن محمد دیلمی، دانش­نامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، 1393ش.

افندی اصفهانی، المیرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، باهتمام السید محمود المرعشی، تحقیق السید احمد الحسینی، قم، مطبعه الخیام، 1401ﻫ.

 امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1983م/ 1403ﻫ.

بغدادی، اسماعیل باشا، ه‍دی‍ة ال‍ع‍ارف‍ی‍ن اس‍م‍اء ال‍م‍ول‍ف‍ی‍ن‌ و آث‍ار ‌ال‍م‍ص‍ن‍ف‍ی‍ن‌ من کشف الظنون، بیروت، دارالکتب العلمیه،1413ﻫ /1992م.

بلک، آنتونی، تاریخ ‌اندیشه سیاسی در اسلام، ترجمه محمد حسین وقار، تهران، اطلاعات، 1385ش.

پاک­نیا، عبدالکریم، «آشنایی با منابع معتبر شیعه: ارشاد القلوب الی الصواب»، فقه و اصول، مبلغان، ش 122، 1389ش.

ترکمنی آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشر، تهران، موسسه شیعه شناسی، 1383ش.

ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، انتشارات برهان، 1398ش.

جعفریان، رسول، «مقالات تاریخی»، دفتر دوم، قم، چاپخانه بهمن، 1376ش.

همو، تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشر علم، 1387ش.

جمعی از پژوهش­گران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، زیر نظر پژوهش­کده­ی باقر العلوم(ع)، قم، نشر معروف، 1384ش.

جوینی، عطاملک­بن محمد، تاریخ جهان­گشای جوینی، محقق محمد قزوینی، تهران، چاپ دنیای کتاب، 1337ش.

حایری، سید مهدی، دیلمی، حسن بن محمد، دایرةالمعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی و دیگران، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1378ش.

حر عاملی، محمد بن الحسن، امل الامل، تحقیق السید احمد الحسینی، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1362ش/1403ﻫ.

حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، 1363ش.

خدایاری، علینقی، تاریخ حدیث شیعه در سده‌های هشتم تا یازدهم هجری، قم، دارالحدیث،1390ش.

خضری، احمد رضا و جواد قاضی، «تأثیر معتقدان دینی بر نگرش تاریخی مورخان مسلمان بر پایه مقدمه‌های آنان»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال 1، ش 2، 1390ش.

خوانساری، میر سید محمد باقر، روضات الجنات، ترجمه محمد باقر ساعدی خراسانی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1398ﻫ.

دیلمی، حسن­بن ابی الحسن، اعلام الدین فی صفات المومنین، بیروت، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1436ﻫ/ 2015م.

همو، ارشاد القلوب، تهران، موسسه الصادق للطباعة و النشر، 1426ﻫ/2005م.

همو، ارشاد القلوب، ترجمه هدایت الله مسترحمی حسن آبادی، تهران، کتاب‌فروشی بوذر جهرمی مصطفوی، 1349ش.

همو، غرر الاخبار و درر الآثار فی مناقب ابی الائمه الاطهار(ع)، قم، دلیل ما، 1385ش.

 رابینسون، چیس اف، تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمه محسن الویری، تهران، انتشارات سمت، 1393ش.

راشد محصل، محمدرضا، فاطمه حسین زاده هرویان، «ریشه‌یابی دگرگونی‌های فکری و رفتاری تصوف مکتبی تا قرن نهم هجری»، کهن‌نامه ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 2، ش 2،1390ش.

روزنتال، فرانتس، تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، مترجم اسدالله آزاد، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1366ش.

شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، مترجم علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، 1387ش.

صائب، عبدالحمید، معجم مورخی الشیعة الامامیة الزیدیة الاسماعیلیة، قم، موسسه دایرة المعارف الفقة الاسلامی، 1382ش.

صیامیان گرجی، زهیر، «ایده‌ای روش شناسانه برای بازیابی طرح‌واره تفسیری مورخان قرون اسلامی»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال 5، ش 20، 1394ش.

طهرانی، آقا بزرگ، الذربعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، 1403ﻫ/1983م.

فخر الشریعه، حسن، «ترجمه سست و ناهنجار»، علوم قرآن و حدیث، نور علم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ش 48، 1371ش.

فروغی، نعمت‌الله، حسن بن محمد دیلمی، گلشن ابرار، زیر نظر پژوهشکده باقر العلوم، قم، نشر معروف، 1384ش.

قائینی نجفی، علی الفاضل، معجم المولفی الشیعه، بی­جا، من منشورات مطبعه وزاره الارشاد الاسلامی، 1305ش.

قمی، شیخ عباس، الکنی و القاب، نجف، المطبعة الحیدریة، 1956م/ 1376ش.

همو، فوائد الرضویه، بی جا، انتشارات مرکزی، 1327ش.

کدیور، جمیله، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، تهران، طرح نو، 1379ش.

مامقانی، تنقیع المقال فی علم الرجال، تهران، انتشارات جهان، بی تا.

مجلسی، محمد باقربن محمد تقی، بحار ­الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع)، مصحح محمد باقر محمودی، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ﻫ/1983م.

مردی، عباسعلی، «پاره‌هایی از دو کتاب قدیمی در غرر الاخبار دیلمی»، نشریه امامت پژوهی، دوره سوم، ش9، 1392ش.

مفید، محمد بن محمد، الارشاد للمفید، مترجم سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، اسلامیه، بی تا.

مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تنظیم احمدعلی بابایی، تهران، دار الکتب اسلامیه، 1386ش.

موسوی خویی، سیدابولقاسم، معجم رجال الحدیث، مطبعة الاداب، نجف الاشرف، 1973م.

نوذری، عزت الله، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، انتشارات خجسته، 1380ش.