بازشناسی شخصیت و رفتار اجتماعی «قُصّاص»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه آیت اللّه حائری میبد، گروه علوم قرآن و حدیث، میبد، ایران

چکیده

قُصّاص (جمعِ قاصّ)، یکی از گروه‌های کمتر شناخته اما قدرتمند و پرنفوذ در دوره اسلامی بودند که یادکرد آنها را می‌توان در کتب تاریخی و مباحث مرتبط با رجال و تراجم، در کنار دیگر گروه‌ها هم‌چون فقها، متکلمان و اهل حدیث مشاهده نمود. فعالیت‌های قصّاص که با نقد بسیاری از صحابه، تابعین و عالمان مسلمان مواجه شد پس از چند سده به محاق رفت. سؤالاتی که این نوشتار در پی یافتن پاسخ یا پاسخ‌هایی بدانهاست این است که چه ویژگی‌های شخصیتی و اجتماعی سبب می‌گشت یک فرد در شمار قصّاص قلمداد شود؟ آنان در دین‌داری چه ویژگی‌هایی داشتند؟ و در تبلیغ و ترویج دین چه رویکردهایی در پیش گرفته بودند؟ در این مقاله که از روش توصیفی ـ تحلیلی بهره گرفته شده، از ویژگی­های اساسی و برجسته قصّاص مانند جذب مخاطبان بیشتر از میان توده مردم، توجه به سلایق عوام، درازه­گویی، تحریک عواطف و رواشماری دخل و تصرف در آموزه­های دینی بحث شده است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Recognition of “Quṣṣās” Characters and their Social Behaviors

نویسنده [English]

  • Yahya Mirhoseini
Faculty Member of Ayatollah Haeri, University of Meybod, Iran
چکیده [English]

Quṣṣās were one of the least known but strong and affective groups in the early and mid-Islamic centuries. The job title is frequently mentioned in historical books and the arguments relating to the Rijal and biographies along with other groups such as jurists, Hadith narrators and theologians. Quṣṣās duty as giving speeches to the public was strongly criticized by many Companions and Muslim scholars to the extent that after some centuries, the title was totally extinct and the historical as well as cultural contribution of the group was forgotten. This paper tries to answer these questions: what specifications in the character and social behavior of a person caused him to be called a Qāṣṣ? What religious characteristics did the Quṣṣās have? What approaches did they follow in preaching and promoting the religion? Based on a descriptive-analytical method, this paper considers five major specifications of the Quṣṣās which were mostly different from the approaches of other Muslim scholars.
 
Keywords: Quṣṣās, Qaa stream, character and social behavior, religious approach, preaching and promoting the religion.
 
 
 
 
 
References
urʾān, trans. Muhammad Mahdi Fouladvand, Tehran, dār al- urʾān al- karīm, 1994 AD/ 1415 AH.
ʿAbd b. Hamīd Kissī, Muntakhab musnad ʿAbd b. Hamīd, Beirut, Maktaba al- naha al- ʿArabiyya, 1987 AD/ 1408 AH.
Abū Khathīma Nisāʾī, Kitāb al- ʿilm, (Und.), (Und.), (Und.).
Abū Nuʿaym al- Ifahanī, Amad, ilyat al- awliyāʾ wa- abaāt al- asfiyāʾ, Revised by Shafiei Kadkani, Cairo, Umm al- urā, (Und.).
Abū alib Makkī, Muammad b. ʿAlī, ūt al- ulūb, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1996 AD/ 1417 AH.
ʿAdjdjādj Khaīb, Muammad, Uūl al- adīth ʿulūma wa muṣṭalaa, Beirut, Dār al- Fikr, 1988 AD/ 1409 AH.
Amad b. anbal, al-ʿilal, Riyadh, Dār al- khānī, 1987 AD/ 1408 AH.
Ibid, Musnad, Beirut, Dār al- ādir, (Und.)
ʿAīlī, Muammad b. ʿAmr, Kitāb al- uʿafāʾʾl- kabīr, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1997 AD/ 1418 AH.
Ālbānī, Muammad Nāir al- Dīn, silsila al- ʾaādīth al-aʿīfa wa al- mūūʿa, Riyadh, dār al- maʿārif, 1991 AD/ 1412.
Al ʿalāʾ b. Razīn, Dar madjʿa al- uūl sitta ʿashr,Qom, Dār al- Shabistarī lil- maʿāt, 1984/ 1363.
djī, Sulaymān b. Khalaf, al- taʿdīl wa al- tadj, Morocco, Wizāra al- awaf, (Und.).
Baladhurī, Amad b. Yayā, Ansāb al- ashrāf, Beirut, Dār al-Fikr, 1996 AD/ 1417 AH.
Bayhaī, Amad b. usayn, Shuʿab al- Imān, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1989 AD/ 1410 AH.
Boyce, Mary, “Gawsān pārtī wa sunnat-i khunyāgarī-yi Iranī”, dar madjʿa-yi dū guftār darbāra-yi khunyāgarī wa musīī-yi Iran, tran. Behzad Bashi, Tehran, Intishārāt-i Āgāh,1989 /1368.
Bukhārī, Muammad b. Ismāʿīl, al- Taʾrikh al- kabīr, Turkey, (Und.).
Ibid, al- Djamiʿaī, , Beirut, Dār al- Fikr, 1980 AD/ 1401 AH.
Culler, Jonathan, Naariyya adabī (Literary Theory, A very Short Introduction), trans. Farzaneh Taheri, Tehran, Nashr-i Markaz, 2003/ 1382.
Dārimī, ʿAbdallāh b. ʿAbd al- Ramān, Sunan, Damascus, Mabaʿa al- Iʿtidāl, 1930 AD/ 1349 AH.
Daylamī, Abī Shudjāʿ Shīrūya b. Shahrdār, al- Firdaws bimʾthūr al- khiāb, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1985 AH/ 1406 AD.
Dehghan, Ali, Tafsīr-i Mawūʿ-yi ʿilm dar urʾān- i Karīm bā Rūykard-i Insān Shināsī-yi Farhangī, Ahmad Pakatchi as Supervisor, Master's degree Thesis, Imam Sadiq University, 2012/ 1391.
Dhahabī, Muammad b. Amad, Taʾrikh al- Islām wa wafayāt (abaāt) al- mashāhīr wa ʾl- aʿlām, Beirut, Dār al- Kitāb al- ʿArabī, 1986 AH/ 1407 AD.
Ibid, Sayr aʿlām al- nubalāʾ, Revised by Shuʿayb al- arnaʾūt & usayn Asad, Beirut, al- Risāla, 1992 AD/ 1413 AH.
Djawād ʿAlī, al- mufaṣṣal fī Taʾrikh al-ʿArab abl al- Islām, Beirut, Dār al- Sāī, 2001 AD/ 1422 AH.
Djai, ʿAmr b. Bar, al- Bayān wa al- tabayyan, Cairo, al- maktaba al- tudjdjariyya al- kubrā, 1926 AD/ 1345 AH.
Ebadi, Sobhe, issa- gū-yī dar dū arn-i awwal hidjrī: issa- gū-yān wa shiwa- hā-yi kār, Ahmad Badkoubeh as Supervisor, Master's degree Thesis, University of Tehran Faculty of theology & Islamic studies, 2007/ 1386.
Ghazālī, Muammad b. Muammad, Iʾʿulūm al- dīn, Beirut, Dār al- kitāb al- ʿArabī, (Und.).
Goldziher, Muslim Studies, trans. Barber C.R & Chicago, Aldine Publishing Company, 1971.
āfiẓʿIrāī, Zayn al- ʿĀbidīn ʿAbd al- Raīm b. al- usayn, al- Bāʿith ʿalā al- khalā man awādith ʾl- uṣṣa,Beirut, Dār al- warrā, 2001 AD/ 1422 AH.
ākim Nayshābūrī, Muammad b. ʿAbdallāh, Mustadrak al- aīayn ,(Und.), (Und.), (Und.).
Haythamī, Nūr al- Dīn, Madjmaʿ al- zawāʾid, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1987 AD/ 1408 AH.
Ibn ʿAbd al-Barr, Yūsuf b. ʿAbdallāh, Djāmiʿ bayān al- ʿilm wa-fali-hi, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1977 AD/ 1398 AH.
Ibn Abī  ʿĀim, Amad, al- Mudhakkar wa al- tadhkīr wa al- dhikr, Riyadh, Dār al- Manār, 1992 AD/ 1413 AH.
Ibn Abī  al- Dūnya, ʿAbdallāh, al- Ikhwān, Revised by Muammad awālaba, (Und.), Dār al- Iʿtiām, (Und.).
Ibn Abī Ḥatam, , ʿAbd al-Raḥmān b. Muḥammad, al- djar wa ʾl- taʿdīl, Deccan Plateau, Maṭbaʿa madjlis dāʾirat al- maʿārif al- islāmiyya, 1951 AD/ 1371 AH.
Ibn Abī Shayba, ʿAbdallāh, al- Muannaf, Beirut, Dār al-fikr, 1988 AD/ 1409 AH.
Ibn Abī yaʿlā Mawilī, Amad, Musnad, Damascus , Dār al- Maʾmūn lil-turath, (Und.).
Ibn Abī yaʿlā, Muammad b. Muammad, abaāt al- anābala, Beirut, Dār al- maʿrifa, (Und.).
Ibn ʿAdīī, ʿAbdallāh, al- kāmil, Beirut, Dār al- Fikr, 1988 AD/ 1409 AH.
Ibn ʿAsākir, ʿAlī b. asan, Taʾrikh madīnat Dimash, Beirut, Dār al- fikr, 1994 AD/ 1415 AH.
Ibn Aʿtham, Amad b. ʿAlī, al- Futū, Beirut, Dār al- aʾ, 1990 AD/ 1411 AH.
Ibn ʿAtiyya Andalusī,  al- Muarrir al- wadjīz fī tafsīr ʾl- kitāb al- ʿAzīz, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 2001 AD/ 1422 AH.
Ibn Baṭṭāl, Abū al- asan ʿAlī b. Khalaf, Shar-i aī al- Bukhārī, Riyadh, (Und.), 2002 AD/ 1423 AH.
Ibn Djaʿd, ʿAlī, Musnad, Beirut, Dār al- kutub al-ʿilmiyya, 1996 AD/ 1417 AH.
Ibn Djawzī, ʿAbd al-Ramān, al- uṣṣa wa al- mudhakkirīn, Beirut, al- maktab ʾl- Islāmī, 1988 AD/ 1409 AH.
Ibid, Kashf al- mushkil man adīth al- aīayn, Riyadh, Dār al- waan, 1997 AD/ 1418 AH.
Ibid, al- Mawūʿāt, Medina, al- maktaba al- salafiyya, 1966 AD/ 1386 AH.
Ibn abbān, Muammad, al- Madjayn, Mecca, Dār al- bāz lil-nashr wa al- tawzīʿ, (Und.).
Ibn adjar al- ʿAsalānī, Amad b. ʿAlī, Taʿdjīl al- manfaʿa, Beirut, Dār al- Kitāb al- ʿarabī,(Und.).
Ibn amdūn, Muammad b. asan, Tadhkira al- amdūniyya, Beirut, Dār al- ādir, 1996 AD/ 1417 AH.
Ibn Kathīr, Ismāʿīl b. ʿUmar, Tafsīr al-urʾān al- ʿaīm, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1998 AD/ 1419 AH.
Ibn ūlūya, Djafar b. Muammad, Kāmil al- ziyārāt, Najaf,  Dār al- Murtaawiyya, 1977/ 1356.
Ibn utayba, ʿAbdallāh b. Muslim, Taʾwīl Mukhtalif al- adīth, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, (Und.).
Ibn Saʿd, Muammad, al-abaāt ʾl- kubrā, Beirut, Dār al- ādir, (Und.).
Jafarian, Rasul, iṣṣa Khwānān dar Taʾrikh islām wa Iran, Qom, Intishārāt-i Dalīl, 1999/ 1378.
Khaīb Baghdādī, Amad b. ʿAlī, Taʾrikh al Baghdād, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1996 AD/ 1417 AH.
Khilaʿī Shāfiʿī, Abu al- asan, al- Fawāʾid al- muntaā al- ussān al- iā wa al- gharāʾib (al- Khilʿiyāt), (Und.), (Maktaba Shamila- Software).
Kulīnī, Muammad b. Yaʿḳūb, al- Kāfī, Revised by Ali-Akbar Ghafari, Tehran, Dār al- kutub al- Islāmiyya, 1986/ 1365.
ushayrī, Abu ʾl- asim ʿAbd al- Karīm, al- Risāla ʾl- ushaīriyya, Qom, Intishārāt-i Bīdār, 1995/ 1374.
Maatil b. Sulaymān, Tafsīr, Revised by ʿAbdallāh Shaāta, Beirut, Dār al- iʾ al- turāth al-ʿArabiyya, 2002 AD/ 1423 AH.
Marīzī, Amad b. ʿAlī, al- Mawāʿi wa ʾl- iʿtibār, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1997 AD/ 1418 AH.
Manāwī, Muammad ʿAbd al- Raʾūf, Fay al- adīr shar al- djāmiʿ al- aīr, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1994 AD/ 1415 AH.
Maydānī, Amad b. Muammad, Madjmaʿ al- amthāl, Mashhad, Astanprint, 1987/ 1365.
Mehrvash, Farhang, “Āyīn- hā-yi dhikr dar rawāyāt-i Islāmī”, aīfa-yi mubīn, No. 53, 2013/ 1392.
Mir Hossein, Yahya, Ulgū-hā-yi guftimānī-yi taarruf dar hadīth nazd-i uṣṣā, Ahmad Pakatchi as Supervisor, PhD thesis, Faculty of Quran and Hadith, Imam Sadiq University,2015/ 1394.
Ibid, Kār-kard-i idjtimāʿī-yi irfa-yi ia dar sada-hā-yi nukhustīn-i islāmī kūshishī barā-yi talīl-i zabān-shināsāna-yi taʾrikh-i yik angāra, aīfa-yi mubīn, No. 56, Fall & Winter 1393/ 2014 & 2015.
Mizzī, Yūsuf b. ʿAbd al- Raman, Tahdhīb al- Kamāl, Beirut, Mawʾassisa al- Risala, 1985 AD/ 1406 AH.
Mohsenian Rad, Mehdi, " Tarwidj-i dīn az arī-i tarīk-i ʿāifa dar risāna-hā-yi muʿāir dar muāyisa bā tarwidj-i mubtanī bar taʿḳḳul dar adr-i Islām", Iranian Association of Cultural Students & Communication, No. 5, Spring & Summer 2006/ 1385.
Muslim b. adjdjādj, aī, Beirut, Dār al- Fikr, (Und.).
Pakatchi, Ahmad, “Masʾala bidʿat dar Sada-yi nukhust-i Islāmī”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, Kazem Mousavi-Bojnourdi(as supervisor), Tehran, The Centre For The Great Islamic Encyclopedia, Vol. 11, 2002/ 1381.
Pellat, Charles, “al- āṣṣ”, The Encyclopaedia of Islam, 2 nd ed., Vol. IV, Leiden, Brill, 1997.
ghib Ifahānī, usayn, Muāarāt al- udabāʾ wa- muāwarāt al- shuʿarāʾ wa ʾl- bulaghāʾ, Beirut, Shirka dār al- aram, 1999 AD/ 1420 AH.
afadī, Khalīl, al- wāfī bi ʾl- wafayāt, Revised by Shuʿayb al- arnaʾūt & Turkī Muṣṭafā, Beirut, Dār al- iʾ al- turāth, 1999 AD/ 1420 AH.
anʿānī, ʿAbd al- Razzā, al- Musannif, (Und.), Manshurāt al- madjlis al- ʿilmī, (Und.).
Subkī, ʿAbd al- Wahhab b. ʿAlī, Tabaāt al- shāfiʿiyya al- kubrā, Beirut, Dār iʾ al- kutub al- ʿArabiyya, (Und.).
Sulamī, Muammad b. usayn, abaāt al- sūfiyya, Cairo, Maktaba al- Khandjī, 1969 AD/ 1389 AH.
Suyūī, Djalāl al- Dīn ʿAbd al- Ramān, Shar sunan nisāʾī, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, (Und.).
abarānī, Sulaymān b. Amad, al- Duʿāʾ, Beirut, Dār al- kutub al- ʿilmiyya, 1992 AD/ 1413 AH.
Ibid, al- Muʿdjam al- kabīr, Beirut, Dār al- iʾ al- turāth al-ʿArabī, (Und.).
abarī, Muammad b. Djarīr, Djāmiʿ al- bayān ʿan taʾwīl al- urʾān, Beirut, Dār al- Fikr, 1994 AD/ 1415 AH.
Wadīʿa Tāhā al- Nadjm, al- ia wa al- uṣṣā fī al- adab ʾl- islāmī, Kuwait, Mabaʿa ukūma, 1972 AD/ 1350AH.
ūt Hamawī, Muʿdjam al- buldān, Beirut, Dār al- iʾ al- turāth al-ʿArabiyya, 1978 AD/ 1399 AH.
 
 
 
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quṣṣās
  • Qaṣaṣ stream
  • character and social behavior
  • religious approach
  • preaching and promoting the religion

کتابشناسی

قرآن کریم، ترجمه محمد مهدی فولادوند، تهران، دار القرآن الکریم، 1415ﻫ .

آلبانی، محمد ناصر الدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة، ریاض، دار المعارف، 1412ﻫ .

ابن ابی الدنیا، عبدالله، الإخوان، به کوشش محمد طوالبة، بی‌جا، دار الإعتصام، بی‌تا.

ابن ابی حاتم، عبدالرحمان بن محمد، الجرح و التعدیل، دکن، مطبعة مجلس دائرة المعارف الإسلامیة، 1371ﻫ .

ابن ابی شیبة، عبدالله، المصنف، بیروت، دار الفکر، 1409ﻫ .

ابن ابی عاصم، احمد، المذکّر و التذکیر و الذکر، ریاض، دار المنار، 1413ﻫ .

ابن ابی ‌یعلی‌، محمد بن محمد، طبقات‌ الحنابلة، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.

ابن اعثم‌، احمد بن علی، الفتوح‌، بیروت، دار الأضواء، 1411ﻫ .

ابن بطال، ابوالحسن علی بن خلف، شرح صحیح البخاری، ریاض، بی‌نا، 1423ﻫ .

ابن جعد، علی، مسند، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1417ﻫ .

ابن جوزی، عبدالرحمان، القصّاص و المذکرین، بیروت، المکتب الإسلامی، 1409ﻫ .

همو، الموضوعات، مدینة، المکتبة السلفیة، 1386ﻫ .

همو، کشف المشکل من حدیث الصحیحین، ریاض، دار الوطن، 1418ﻫ .

ابن حِبّان، محمد، المجروحین، مکه، دار الباز للنشر و التوزیع، بی‌تا.

ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تعجیل المنفعة، بیروت، دار الکتاب العربی، بی‌تا.

ابن حمدون، محمد بن حسن، التذکرة الحمدونیة، بیروت، دار صادر، 1996م.

ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، جامع بیان العلم و فضله، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1398ﻫ .

ابن عدی، عبدالله، الکامل، بیروت، دار الفکر، 1409ﻫ .

ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر، 1415ﻫ .

ابن عطیة آندلسى، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1422ﻫ .

ابن قتیبة، عبدالله بن مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بیروت، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.

ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، دار المرتضویة، 1356ش.

ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم‏، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419ﻫ ‏.

ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، به کوشش شفیعی کدکنی، قاهره، أم‌القری، بی‌تا.

ابوخیثمة نسایی، کتاب العلم، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

ابوطالب مکی، محمد بن علی، قوت القلوب، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1417ﻫ .

ابو یعلی موصلی، احمد، المسند، دمشق، دار المأمون للتراث، بی‌تا.

احمد بن حنبل، العلل، ریاض، دار الخانی، 1408ﻫ .

همو، مسند، بیروت، دار صادر، بی‌‏تا.

أصل علاء بن رزین، در مجموعه الأصول الستة عشر، قم، دار الشبستری للمطبوعات، 1363ش.

باجی، سلیمان بن خلف، التعدیل و التجریح، مراکش، وزارة الأوقاف، بی‌تا.

بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر، ترکیة، بی‌تا.

همو، الجامع صحیح، بیروت، دار الفکر، 1401ﻫ .

بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، 1417ﻫ .

بویس، مری، «گوسان پارتی و سنت خنیاگری ایرانی»، در مجموعه دو گفتار درباره خنیاگری و موسیقی ایران، ترجمه بهزاد باشی، تهران، انتشارات آگاه، 1368ش.

بیهقی، احمد بن حسین، شعب الایمان، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1410ﻫ .

پاکتچی، احمد، «مسأله بدعت در سده نخست اسلامی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش موسوی بجنوردی، تهران، انتشارات دائرة المعارف، ج11، 1381ش.

جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، قاهرة، المکتبة التجاریة الکبری، 1345ﻫ .

جواد علی، المفصل فى تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت، دار الساقی، 1422ﻫ .

حافظ عراقی، زین الدین عبدالرحیم بن الحسین، الباعث علی الخلاص من حوادث القصّاص، بیروت، دار الوراق، 1422ﻫ .

حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، مستدرک الصحیحین، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1417ﻫ .

خِلَعی شافعی، ابوالحسن، الفوائد المنتقاة الحسان الصحاح والغرائب (الخلعیات)، بی‌تا (نسخه نرم‌افزاری مکتبة الشاملة).

دارمی، عبدالله‌ بن عبدالرحمان، سنن، دمشق، مطبعة الإعتدال، 1349ﻫ .

دهقان، علی، تفسیر موضوعی علم در قرآن کریم با رویکرد انسان‌شناسی فرهنگی، استاد راهنما دکتر احمد پاکتچی، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات دانشگاه امام صادق(ع)، 1391ش.

دیلمی، ابی شجاع شیرویه بن شهردار، الفردوس بمأثور الخطاب، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1406ﻫ .

ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربى، 1407ﻫ .

همو، سیر أعلام النبلاء، به کوشش شعیب الأرنؤوط و حسین أسد، بیروت، الرسالة، 1413ﻫ .

راغب اصفهانی، حسین، محاضرات الأدباء ومحاورات الشعراء والبلغاء، بیروت، شرکة دار الأرقم، 1420ﻫ .

سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، بیروت، دار إحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.

سلمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیة، قاهرة، مکتبة الخانجی، 1389ﻫ .

سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، شرح سنن النسائی، بیروت، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.

صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش احمد الأرناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار الإحیاء التراث، 1420ﻫ .

صنعانی، عبدالرزاق، المصنف، بی‌جا، منشورات المجلس العلمی، بی‌تا.

طبرانی، سلیمان بن احمد، الدعاء، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1413ﻫ .

همو، المعجم الکبیر، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، بی‌تا.

طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت، دار الفکر، 1415ﻫ .

عبد بن حمید کسّی، منتخب مسند عبد بن حمید، بیروت، مکتبة النهضة العربیة، 1408ﻫ .

عجاج خطیب، محمد، أصول الحدیث علومه و مصطلحه، بیروت، دار الفکر، 1409ﻫ .

عقیلی، محمد بن عمرو، کتاب الضعفاء الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1418ﻫ .

غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتاب العربی، بی‌تا.

قشیرى، ابوالقاسم عبد الکریم، الرسالة القشیریة، قم، انتشارات بیدار، 1374ش.

کالر، جاناتان، نظریه ادبی، ترجمه فرزانه طاهری، تهران، نشر مرکز، 1382ش.

کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365ش.

محسنیان راد، مهدی، «ترویج دین از طریق تحریک عاطفه در رسانه‌های معاصر در مقایسه با ترویج مبتنی بر تعقل در صدر اسلام»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ش 5، بهار و تابستان 1385ش.

مزّی، یوسف بن عبدالرحمان‌، تهذیب الکمال، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1406ﻫ .

مسلم بن حجاج، صحیح، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.

مقاتل بن سلیمان، تفسیر، به کوشش عبدالله شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث العربیة، 1423ﻫ .

مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الإعتبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1418ﻫ .

مناوی، محمد عبدالرئوف، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1415ﻫ .

مهروش، فرهنگ، «آیین‌هاى ذکر در روایات اسلامى»، صحیفۀ مبین، ش 53، 1392ش.

میدانی‌، احمد بن محمد، مجمع‌ الأمثال‌، مشهد، مؤسسه چاپ و نشر آستان قدس رضوی، 1366ش.

میرحسینی، یحیی، الگوهای گفتمانی تصرف در حدیث نزد قصّاص، رساله دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشگاه امام صادق(ع)، استاد راهنما دکتر احمد پاکتچی، دیماه 1394ش.

همو، کارکرد اجتماعی حرفه قصص در سدههای نخستین اسلامی، «کوششی برای تحلیل زبانشناسانه تاریخ یک انگاره»، صحیفه مبین، ش 56، پاییز و زمستان 1393ش.

هیثمی، نورالدین، مجمع الزوائد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1408ﻫ .

یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1399ﻫ .

 

Goldziher, Ignaz, Muslim Studies, tr. Barber C.R & Stern S.M, Chicago, Aldine Publishing Company, 1971.

Pellat, Charles, “al-āṣṣ”, The Encyclopaedia of Islam, 2 nd ed., vol. IV, Leiden, Brill, 1997.