پیوند تاریخ‌نگاری با ستاره‌شناسی و تنجیم در عصر صفویه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه آیت‌الله حائری میبد، گروه ایران‌شناسی، میبد، ایران

چکیده

تاریخ­نگاری نمی­تواند فارغ از تأثیرات علوم دیگر یا حوزه­های اجتماعی و سیاسی به­درستی مطالعه و فهمیده شود. بر همین اساس، نویسنده کوشیده است در این جستار و در بازه زمانی عصر صفویه، رابطه کیهان­شناسی و در زمینه­ای محدودتر، تنجیم را با تاریخ­نگاری، با اتخاذ رویکردی توصیفی- تحلیلی بررسی کند. نویسنده ابتدا مقدماتی در باب «قِران»به عنوان یکی از مبادی ستاره­شناختیِ مرتبط با بحث اصلی این نوشتار به­دست داده و در بخش­های بعدی، ضمن شناسایی چگونگی پیوند ستاره‌شناسی و تنجیم با تاریخ­نگاری، تأثیر و تأثر این حوزه­ها را بر اساس منابع شاخص تاریخ­نگارانه و ستاره­شناسانه بررسی کرده است؛ سرانجام در بخش پایانی این جستار که «بلاغت تنجیمی» نام یافته، نویسنده با رویکردی فرم­گرا کوشیده تا ریطوریقای تاریخ­نگارانه صفوی را در ربط با تنجیم تحلیل و بررسی کند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Link Between Astronomy and Astrology in Safavid Era

نویسنده [English]

  • Behzad Karimi
Assistant Professor, Department of Iraninan Studies, Ayatollah Haeri University of Meybod, Iran
چکیده [English]

The historiography can be understood by studying the contextual, social and political science. On this basis, the relationship between cosmology and historiography during Safavid Era will be studied in this paper. In the early part, the “Qiran” (conjunction) as an essential principle related to the core of this essay is reviewed. Then, the connection between astrology and historiography and their influences based on the historiographical and astrological works have been considered. Finally, Safavid historiographical rhetoric has been studied through a formalistic approach.
 
Keywords: Historiography, Cosmology, Astronomy, Astrology, Safavid Era.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
References
Abū al- asan azwīnī, fawaʾid al- afawiyya, Revised by Maryam Mir Ahmadi, Tehran, Mūʾassisa-yi Muāliʿāt wa taḥḳīkāt-i farhangī, 1988/ 1367.
Abū Rayān al- Bīrūnī, al- tafhīm li- Awāʾil ināʿat al- tandjīm, Revised by Jalal Homaei, Tehran, Madjlis, 1939- 1937/ 1318-1316.
Abū muʿashshir Balkhī, Akām irānāt-i Abū muʿashshir Balkhī, Malek National Library and Museum Of Iran, manuscript, No. 3395/5.
Afūshtaʾī Naanzī, Hidāyat Allāh, Nuāwat al- āthār fī dhikr al- akhyār, Revised by Ehsan Eshraghi, Tehran, Bungāh-i tardjuma wa nashr-i kitab, 1971/ 1350.
Ahmadi, Babak, Risāla-yi Taʾrikh, Tehran, markaz, 1387/ 2008.
Amīnī Harawī, Amīr adr al- Dīn Ibrāhīm, Futūāt-i Shāhī, Revised by Muhammad-Reza Nasiri, Tehran, Andjuman Āthār wa Mafakhir-i farhangī, 2004/ 1383.
Anārī, Muyi ʾl- Dīn b. Badr al- Dīn, Akām-i irānāt Muyi ʾl- Dīn Anār Bayāzī, Malek National Library and Museum Of Iran, manuscript, No. 3068.
Būdā Munshī azwīnī, Djawahir al- Akhbār, Revised by Mohsen Bahram Nejad, Mīrāth-i Maktūb, Tehran, 2008/ 1387.
Chardin, Jean, Safar-nama Shārdun (Perser Bayagesen), trans. Eghbal Yaghmaei, Tehran, Tūs, 1995/ 1374.
Djanābandī, Mīrzā Bayg, Rawat al- afawiyya, Revised by Gholamreza Tabatabaie Majd, Tehran, Dr. Afshar's Endowment Foundation, 1999/ 1378.
Geoffrey, Roberts, Taʾrikh wa Rawāyat (The History and Narrative Reader), trans. Jalal Farzaneh Dehkordi, Tehran, Imam Sadiq University, 2010/ 1389.
Ibn Athīr, Taʾrikh-i kāmil-i buzurg-i Islām wa Iran, trans. Abbas Khalili & Abu al- Qasim Halat, Tehran, ʿIlmī, 1992, 1371.
Iskandar Beg Turkoman, Taʾrikh-i ʿĀlam- ārā-yi ʿAbbāsī, Revised by Iraj Afshar, Tehran, Amīr Kabīr wa kitāb furūshī-yi taʾyīd Ifahān, 1955/ 1334.
Jafarian, Rasul, “Zāyča- nāma niwīsī wa Tāliʿ- bīnī dar taʾrikh mā (guzārishī az čand Zāyča- nāma az khāndān-i Mahdī ulī khān ummī)”, website:
http://khabaronline.ir/detail/364349/weblog/jafarian, 2014/ 1393.
āī Amad b. Sharaf al- Dīn al- usayn al- usaynī al- umī, Khulaat al- Tawārīkh, Revised by Ehsan Eshraghi, Tehran, University of Tehran, 1984/ 1363.
Khūrshā b. ubād al- usaynī, Taʾrikh Ilčī-yi Niām-shah, Revised by Muhammad-Reza Nasiri & Koi chi Haneda, Tehran, Andjuman Āthār wa Mafakhir-i farhangī, 2010/ 1389.
Kennedy, Edward Stewart, Pazhūhishī dar zīdj-hā-yi Dawra-yi Islāmī(A survey of islamic astronomical tables),trans. Muhammad Bagheri, Tehran, ʿIlmī wa Farhangī, 1995/ 1374.
Ibid, Studies in the Islamic Exact Sciences, Beirut, American University of Beirut, 1983/ 1361.
     Ibid, Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World, London, Ashgate, 1998/ 1376.
umī, Abū Nar asan b. ʿAlī, al- Madkhal Ilā Akām al- Nudjūm, Revised by Jalil Akhavan Zanjani,Tehran, Mīrāth-i maktūb & ʿIlmī wa Farhangī, 1996/ 1375.
Lockhart, Laurence, Inirā-i silsila-yi afawiyya(The Fall of the afavī Dynasty and the Afghan Occupation of Persia), trans.Ismail Dowlatshahi, Tehran, ʿIlmī wa farhangī, 2004/ 1383.
Mir Muhammad Sadegh, Sayyed Saeed, “Taʾrikh-i ʿAbbāsī”, ʾirat al- Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī.
Mīrzā Rafīʿā, Dastūr al- Mulūk, Revised by Muhammad Ismail Marchinkowski, trans. Ali Kord-Abadi, Prolegomena by Mansor Sifat Gol , Tehran, Markaz Asnād wa taʿrikh-i Dīplumāsī, 2006/ 1385.
Mīrzā Samīʿā, Tadhkira al- mulūk, Revised by  Vladimir Minorsky, trans. Masoud Rajabnia, Prolegomena by Mohammad Dabeer Siyaqi, Tehran, Amīr Kabīr, 1989/ 1368.
Mullā Djalāl al- Dīn Muammad, Tufa-yi Khānī, National Library of Iran,
Manuscript, No. 3017/3.
Mullā Muaffar Gunābādī, Tanbīhāt al- Munadjdjimīn, Malek National Library and Museum Of Iran, manuscript, No, 3107.
Muaffā, Abu al- Fal, Farhang-i Iṣṭilāāt-i Nudjūmī, Tehran, Mūʾassisa-yi Muāliʿāt wa Taḥḳīāt-i farhangī, 1987/ 1366.
Mustawfī, Hamdallāh, Taʾrikh-i Guzida, Revised by Abdolhossein Navaei, Tehran, Amīr Kabīr, 1985/ 1364.
Nallino, Carlo Alfonso, Taʾrikh-i Nudjūm-i Islāmī, trans. Ahmad Aram, Tehran, Bahman, 1970/ 1349.
Pingree, David, The Thousands of Abu Maashar, London, The Warburg Institute, 1968/ 1346.
Roberts, Geoffrey (ed.), The History and Narrative Reader, London.
Yamamoto, Keiji and Burnett, Charles, 2000, Abu Maashar on Historical Astrology, Leiden, Brill, 2001/ 1379.
Rustam al- ukamā, Muammad Hashim Āif, Rustam al- Tawārīkh, Revised by Mitra Mehrabadi, Tehran, Dunya-yi kitab, 2003/ 1382.
Rūzbihān Khundjīʿ, Falullah, Taʾrikh-i ʿālam-ārā-yi Amīnī, Revised by Muhammad Akbar Ashigh, Mīrāth-i Maktūb, Tehran, 2003/ 1382.
Shahmardān Ibn Abī al- Khayr Rāzī, Rawḍat al- Munadjdjimīn, Revised by Jalil Akhavan Zanjani, Library, Museum and Document Center of Iranian Parliament & Mīrāth-i maktūb, Tehran, 2003/ 1382.
Taghizadeh, Sayyed Hassan, Bīst maāla-yi fārsī, trans. Ahmad Aram & Kavus Jahandari, Tehran, Bungāh-i tardjuma wa nashr-i kitab, 1967/ 1346.
Taghizadeh, Sayyed Hassan, Maālāt-i taī-zāda( Gāh-shumārī dar Iran-i adīm),Vol. 10, Iraj Afshar (as supervisor), Tehran, Shukūfān, 1978/ 1357.
Tankulūshā, Revised by Rahim Reza Zadeh Malek, Tehran, Mīrāth-i Maktub, 2005/ 1384.
ʿUtbī, Abī Nar Muammad b. ʿAbd al- Djabbār ʿUtbī, Taʾrikh-i yamīnī, Revised by Abu al- Sharaf Naseh Jrfadqany, ed. Jafar shoar, Tehran, ʿIlmī wa Farhangī, 1995/ 1374.
Valeh Qazvini, Mohammad Yusuf, Iran dar zamān-i Shāh ʿAbbās-i Duwwum, Revised by Muhammad Reza Nasiri, Tehran, Andjuman Āthār wa Mafakhir-i farhangī, 2003/ 1382.
Valeh Qazvini, Mohammad Yusuf, Khuld-i Barīn, Revised by Mir Hashem Mohaddes, Tehran, Dr. Afshar's Endowment Foundation, 1993/ 1372.
Vahid Qazvini,Muhammad Taher, Taʾrikh Djahān Ārā-yi ʿAbbāsī, Revised by Sayyed Saeed Mir Muhmmad Sadegh, Tehran, Institute for humanities and cultural studies, 2004/ 1383.
Van der Waerden, Bartel Leendert & Kennedy, Edward Stewart, Sāl ʿālam-i pārsiyyān”,Farhang, No. 21-20, pp. 188-157, 1997/ 1376.
Winter, H. J. J. Winter, “ʿUlūm-i Iran dar Rūzigār-i afawiyyān”, The Cambridge History of Iran: The Safavids Period, trans. Yaghoub Azhand, Tehran, Djāmī, 2001/ 2004.
 
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Historiography
  • Cosmology
  • Astronomy
  • Astrology
  • Safavid Era

کتابشناسی

ابن اثیر، تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران، علمی، 1371ش.

ابوالحسن قزوینی، فواید­الصفویه، تصحیح مریم میراحمدی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1367ش.

ابوریحان بیرونی، التفهیم لأوائل صناعة التنجیم، با تصحیح و مقدمه و شرح و حواشی جلال همایی، تهران، مجلس، 1316-1318ش.

ابومعشر بلخی، احکام قرانات ابومعشر بلخی، مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخه خطی ش 5/3395.

احمدی، بابک، رساله تاریخ، تهران، مرکز، 1387ش.

اسکندربیک ترکمان، تاریخ عالم­آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر و کتاب­فروشی تأیید اصفهان، 1334ش.

افوشته­ای نطنزی، محمود بن هدایت­الله، نقاوة الآثار فی ذکر­الاخیار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350ش.

امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383ش.

اناری، محیی­الدین بن بدرالدین،  احکام قرانات محیی­الدین انار بیازی، مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخه خطی ش 3068.

بوداق منشی قزوینی، جواهرالاخبار، تصحیح محسن بهرام­نژاد، تهران، میراث مکتوب، 1387ش.

تقی­زاده، سید حسن، بیست مقاله فارسی، ترجمه احمد آرام و کاووس جهانداری، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1346ش.

تقی­زاده، سید حسن، مقالات تقی­زاده (گاه­شماری در ایران قدیم)، جلد دهم، زیر نظر ایرج افشار، تهران، شکوفان، 1357ش.

تنکلوشا، با مقدمه و تصحیح رحیم رضازاده ملک، تهران، میراث مکتوب، 1384ش.

جعفریان، رسول، 1393، «زایچه­نامه­نویسی و طالع­بینی در تاریخ ما (گزارشی از چند زایچه­نامه از خاندان مهدی­قلی­خان قمی)»، وبلاگِ سایت خبرآنلاین:

http://khabaronline.ir/detail/364349/weblog/jafarian

جنابدی، میرزا بیگ، روضةالصفویه، تصحیح غلام­رضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1378ش.

خلیلی، نسیم، گفتمان نجات­بخشی در ایران عصر صفوی، تهران، علمی و فرهنگی، 1392.

خورشاه بن قباد الحسینی، تاریخ ایلچی نظام­شاه، تصحیح محمدرضا نصیری و کوئیجی هانه­دا، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1389ش.

رابرتز، جفری، تاریخ و روایت، ترجمه جلال فرزانه دهکردی، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، 1389ش.

رستم­الحکما، محمد­هاشم آصف، رستم­التواریخ، تصحیح میترا مهرآبادی، تهران، دنیای کتاب، 1382ش.

روزبهانِ خُنجی، فضل­الله، تاریخ عالم­آرای امینی، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران، میراث مکتوب، 1382ش.

شاردن، ژان، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران، توس، 1374ش.

شهمردان ابن ابی الخیر رازی، روضةالمنجمین، تصحیح و تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، میراث مکتوب و کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1382ش.

عتبی، ابی نصر محمد بن عبدالجبار عتبی، تاریخ یمینی، ترجمه ابوالشرف ناصح جرفادقانی، تصحیح جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگی، 1374ش.

قاضی احمد بن شرف الدین الحسین الحسینی القمی، خلاصةالتواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1363ش.

قمی، ابونصر حسن بن علی، المدخل الی احکام النجوم، مقدمه، تصحیح و تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، میراث مکتوب و علمی و فرهنگی، 1375ش.

کندی، ادوارد استوارت، پژوهشی در زیج­های دوره اسلامی، ترجمه محمد باقری، تهران، علمی و فرهنگی، 1374ش.

لاکهارت، لارنس، انقراض سلسله صفویه، ترجمه اسماعیل دولتشاهی، تهران، علمی و فرهنگی، 1383ش.

مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوائی، تهران، امیرکبیر، 1364ش.

مصفی، ابوالفضل، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1366ش.

ملا جلال­الدین محمد، تحفه خانی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، نسخه خطی ش ف۳۰۱۷/۳.

ملا مظفر گنابادی، تنبیهات­المنجّمین، مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخه خطی ش 3107.

میرزا رفیعا، دستورالملوک، به کوشش و تصحیح محمداسماعیل مارچینکوفسکی، ترجمه علی کردآبادی، با مقدمه منصور صفت­گُل، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1385ش.

میرزا سمیعا، تذکرةالملوک (با تعلیقات مینورسکی)، به کوشش محمد دبیرسیاقی، ترجمه مسعود رجب­نیا، با حواشی و فهارس و مقدمه و امعان نظر محمد دبیرسیاقی، تهران، امیرکبیر، 1368ش.  

میرمحمدصادق، سیدسعید، «تاریخ عباسی»، دانشنامه جهان اسلام.

نلینو، کرلو الفونسو، تاریخ نجوم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران، بهمن، 1349ش.

واله قزوینی، محمدیوسف، ایران در زمان شاه صفوی و شاه عباس دوم، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1382.

واله قزوینی، محمدیوسف، خُلدِ برین، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1372ش.

وان در واردن، ب. ل. و کندی، ا. س.، «سال عالَم پارسیان»، فرهنگ، ش 20 و 21، صص 157-188، 1376ش.

وحید قزوینی، محمدطاهر، تاریخ جهان­آرای عباسی، تصحیح سیدسعید میرمحمدصادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383ش.

وینتر، هـ. ج. ج.، وینتر، «علوم ایران در روزگار صفویان»،تاریخ ایران دوره صفویان، پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران، جامی، 1380ش.

 

Kennedy, E. S., Studies in the Islamic Exact Sciences, Beirut, American University of Beirut, 1983.

Kennedy, E. S., Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World, London, Ashgate, 1998.

Pingree, David, The Thousands of Abu Maashar, London, The Warburg Institute, 1968. 

Roberts, Geoffrey (ed.), The History and Narrative Reader, London, Routledge, 2001.

Yamamoto, Keiji and Burnett, Charles, Abu Maashar on Historical Astrology, Leiden, Brill, 2000.