حلب: عوامل مؤثر بر گزینش این شهر به پایتختى حمدانیان شام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل ‌اسلامی، واحد بوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، بوشهر، ایران

2 دانش‌آموخته دکتری گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

انتخاب مکانى معین به‌عنوان پایتخت فرمانروایان، در طول تاریخ تابع عوامل متعدد سیاسی و جغرافیایی بوده است. در قرن چهارم ­هجری در جهان اسلام، به شمار سلسله‌هاى حکومتگر پایتخت­ وجود داشت که هر یک به­دلایل­خاصی به پایتختی برگزیده شده بودند. یکی از مطرح­ترین و پرآوازه­ترین این پایتخت­ها شهر حلب بود که در سال 333ﻫ پس از تصرف شام به‌دست سیف­الدوله حمدانی به پایتختی برگزیده شد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می­دهد که عواملی چون پیشینه سکونت بنی­تغلب، نیای حمدانیان در حلب، اهمیت حلب به‌عنوان خاستگاه قومی و تکیه­گاه فرهنگی برای سیف الدوله، شرایط زیست­محیطی و موقعیت جغرافیایی نظیر برخورداری از راه‌های مواصلاتی داخلی و خارجی، موقعیت استراتژیکى و دفاعی این شهر و نتایج ناشی از آنها، به‌ویژه سیاست­های ناصرالدوله حمدانی، حاکم شاخه حمدانیان موصل، در جهت حفظ حکومت و متصرفات خود در جزیره، در این انتخاب مؤثر بوده است. جمع چنین اختصاصات و امکاناتى در این شهر، به‌عنوان پایتخت، مجال شکوفایى علوم و ادبیات را در روزگار حمدانیان، خاصه سیف الدوله، فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Halab, Capital of Hamdanids in Syria; Effective Factors on Locating

نویسندگان [English]

  • Davood Yahyaei 1
  • Armindokht Amin 2
چکیده [English]

Designation of a certain place as the capital has always been related to the numerous political and geographical factors. In fourth century AH in Islamic world, there were many capitals belonged to various dynasties had selected their capitals due to specific reasons. After the conquest of Syria by Sayf al-dawlah Hamdani in 333 AH (912), Halab was selected as the capital. The results of this study have indicated that the factors such as the history of settlement of Bani Taghleb the ancestor of Hamdanids in Halab, the importance of Halab as the ethnic origins and cultural mainstay for Sayf al-dawlah, the ecological and geographical situations such as the access to domestic and international transport ways, the strategic and defensive location of Halab and especially the strategies of Naser al-dawlah  Hamadani -the governor of the branch of Hamdanids in Mosul- to protect his government and possessions in Jazireh have been effective in locating the Halab as a capital. The total allocations and facilities in this city, as the capital, led to flourish the sciences and literature at the time of Hamdanids especially in Sayf al-dawlah reign.
References
Abū ʿAlī Ibn Miskawayh, Tadjārib al- Umam, Vol. 1, Trans. Abolghasem Emami, Tehran, Surūsh, 1369/ 1990, Vol. 5 & 6: Ali Naghi Monzavi, Tehran, Tūs, 1376/ 1997.
Ahmadi Por, Zahra & Gholi Zadeh, Ali Vali, Mabānī-i Djughrāfiyyā’ ī _ Siyāsī-i- Makān Guzīnī-i Pāyitakht- hā Dar Iran, Mashhad, Papulī, 1390/ 2011.
Ashraf Ahmad,zhigī- Hāy-i-Taʾkhī-i- Shahr Nishīnī dar Iran dar Dawrih-i- Islāmī, Nāma-i ʿUlūm Idjtimāʿī, No. 4, Summer 1353/ 1974.
al- Anṭākī, Yaḥyā b. Saʿīd, Taʾkh-i Yayā b. Saʿīd al- Anākī, Beirut, Ābāʾ al- Yasūʿayn (Print),1909/ 1287.
Balādhūrī, Aḥmad b. Yaḥyā, Futū al- Buldān, Trans. Mohammad Tavakol, Tehran, Nashr-i Nuḳra(1st ed.), 1337/ 1958.
Balʿamī, Abū ʿAlī Muḥammad, Taʾkh-i Balʿamī, Revised by Mohammad-Taqi Bahar & mohammad parvin Gonabadi, Tehran, Idarih Kul-i-Nigārish-i Wizārat-i Farhang, 1341/ 1962.
Burūsawī, Muḥammad b. ʿAlī, ʾAwa al- Masālik Alā Maʿrifa al- Buldān wa al- Mamālik, Revised by Mahdī ʿAbd al- Rawāḍiyya, Beirut, Dār al- Maghrib al- Islāmī, 1427 AH/ 2006 AD.
Chelongar, MohammadAli, Taʾkh-i Fāimiyyān wa amdāniyyān, Tehran, Samt, 1390/ 2010.
Dīnawarī, Abū Ḥanīfa Aḥmad, Akhbār al- iwāl, Trans. Mahmood Mahdavi Damghanī, Tehran, Nashr- i-Niy(4th ed.), 1371/ 1992.
Freund, Julien, Djamiʿa Shināsī-yi Weber Max( Weber Max de Sociologie), Trans. Abdolhossein Nikgohar, Nashr-i Nīkān (1st ed.), 1362/ 1983.
Habibi, Mohsen, Az Shār Tā Shahr: Talīlī Taʾkh-i Az Mafāhīm-i Shahr wa Sīmāy-i-Kālbudī ān Tafakkur wa Taʾththur, Tehran, University of Tehran, 1392/ 2012.
Ḥafiẓ Ābrū, ʿAbdallah b. luṭfallāh, Djughrāfiyyāy-i āfi Ābrū, Revised by Sadegh Sajadi, Tehran, Mīrāth Maktūb, 1375/ 1996.
Hafez Nia, Mohammad Reza, Uūl wa Mafāhīm Zhiʾupulītīk, Mashhad, Paplī(4nd ed.), 1393/ 2014.
Ḥalabī Ghazzī, Kāmil b. Ḥusayn, Nahr al- Dhahab fī Taʾkh-i alab, Revised by Shaʿth, Shawḳī, & Fākhūrī, Maḥmūd, Ḥalab, Dār al- Ḳalam,  1419 AH/ 1998 AD.
udūd al- ʿĀlam min al- Mashri ilal-, Maghrib Revised by Yūsuf al- Ḥādī, Cairo, Dār al- Thaḳafiyya lil- Nashr, 1423 AH/ 2002 AD.
Ḥusaynī Ḥanbalī, ʿAbd al- Raḥman b. Ibrāhīm, alāʾid al- Adjyād fī-mā Ittafa fī al- Tasmiyya min al- Biāʿ  wa al- Bilād, Revised by Walīd ʿAbdallāh Manīs, Kuwait, Markaz al- Buḥūth wa al- Dirāsāt al- Kuwaytiya, 1430 AH/ 2009 AD.
Ibn ʿAdīm, al- Ṣāḥib Kamāl al- Dīn ʿUmar b. Aḥmad b. Abī Djarāda,  Bughyat al- alab fī Taʾkh alab, Revised by Suhayl Zakkār, Beirut, Dār al- Fikr(2nd ed.), ( Und.).
Ibid, Zubdat al- alab Fī Taʾkh alab, Revised by Suhayl Zakkār, Damascus, Dār al- Kitāb al- ʿArabī, 1425 AH/ 2004 AD.
Ibn Athīr, al- Kāmil,( Kāmil) Taʾkh- i Buzurg- i Islām wa Iran), Trans. Abolghasem-e-Halat & Abbas Khalili, Tehran, Muʾassisa Maṭbūʿātī ʿIlmī, 1371/ 1992.
Ibn Baṭṭūṭa, Safar-nāma-i Ibn Baṭṭūa, trans. Muhammad Ali Movahed, Markaz Intishārāt-i ʿIlmī wa Farhangī( ed.), 1361/ 1982.
Ibn Ḥawḳal, Muḥammad, urat al- Ar, Beirut, Dār al- Ṣādir( 2nd ed.), 1938/ 1316.
Ibn Ḥidjar ʿAsḳalānī, Aḥmad b. ʿAlī, al- Aāba fī Tamyīz al- aāba, Revised by ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al- Mawdjūd & ʿAlī Muḥammad Mʿawwaḍ, Beirut, Dār al- Kutub al- ʿIlmiyya(1st ed.) 1995 AD/ 1415 AH.
Ibn Khaldūn, al-ʿIbar, Taʾkh-i Ibn Khaldūn, Abd al_ Muhammad Ayati(trans.), Muʾassisa Muṭāliʾāt wa Taḥḳīḳāt-i Farhangī, (1st ed.), 1363/ 1984.
Ibid, Muaddama-i Ibn Khaldūn, Trans. Mohammad Parvin-Gonabadi, Tehran, Intishārāt-i ʿIlmī wa Farhangī(8th ed.), 1375/ 1996.
Ibn Khurdādhbih, al- Masālik wa al- Mamālik, Trans. Saeed Khakrand Beirut, Dār al- Ṣādir, 1889 AD/ 1306 AH(Offset Printing).
Idrīsī, Muḥammad b. Idrīs, Nuzhat al- mushʾkhtirā al- āfā, Beirut, ʿĀlam al- kutub(1st ed.), 1989 AD/ 1409 AH.
Iṣṭakhrī, Ibrāhīm b. Muḥammad, al- Masālik wa al- Mamālik, Revised by Abūzayd & Aḥmad b. Sahl, Beirut, Dār Ṣādir, 1927/ 1305.
Javedani Moghaddam, Mahdi, "Hilāl Shīʿī Bāzyābī -i Huwiyyat Yā Tawṭiʾa- -i Tawahhūm" ,Dar Rahyāft-i Inilāb-i Islāmī, Spring 1387/ 2007, No. 4.
Kaḥāla, ʿUmar Rezā, Muʿdjam abāʾil al- ʿArab al- adīma wa al- adītha, Muʾassisa al- Risāla (6th ed.), 1414 AH/ 1994 AD.
Khāndjī, Muḥammad Amīn, Mundjam al- ʿImrān fī al- Mustadrak ʿAlā Muʿdjam al- Buldān, Cairo, Maṭbaʿa Saʿāda(1st ed.), 1325 AH/ 1907 AD.
Ḳudāma b. Djaʿfar, al- Kharādj, Trans. Hosein Gharachanlu, Tehran, Nashr-i Alburz (1st ed.), 1370/ 1991.
Kurdalī, Muammad, Khia al- Shām, Beirut, Maktaba al- Nawrī(3rd  ed.) 1403 AH/ 1982 AD.
M.Lecke,"Taghlib B. Waii",El2(2000),Vol.x.
Maḳrīzī, Aḥmad b. ʿAlī, Kitāb al- Mawāʿi wa al-Iʿtibār Fī Dhikr al-Khia wa ʾl- Āthār, Revised by Sayyid, Aīman Fawād, London, Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, 1422 AH/ 2001 AD.
al- Māwardī al- Baṣrī, Abū al- Ḥasan, Āyīn-i ukmrānī, Revised by Hosein Saberi, Tehran, Intishārāt-i ʿIlmī wa Farhangī, (Und.).
Moezzi, Maryam, shgāmān-i ukūmat- hāy-i Shīʿī Taʾkh-i amdānīyān wa Fāimīyān, Tehran, Samt (1st  ed.), 1390/ 2011.
Maḳdisī, Muḥammad b. Aḥmad, Asan al- Taāsīm fī Maʿrifat al- Aālīm, Trans. Ali Naghi Monzavi, Tehran, Shirkat-i Mūʾalifān wa Mutardjimān (1st  ed.) 1361/ 1990.
Nāṣir Khusraw Ḳubādiyānī( Ḳubādhiyānī) Marwazī, Safarnāma- i Nāsir Khusraw, Revised by Mohammad Siaghi Dabir, Tehran, Zawwār (10th ed.), 1389/ 2010.
Naṣr b. Muzāḥim, Piykār-i  iffīn, Trans. Parviz Atabaki, Tehran, Intishārāt-i Inḳilāb-i Islāmī, 1370/ 1999.
al- Nuwayrī, Shāb al- Dīn Aḥmad, Nihāyat al- Arab fī Funūn al-Adab, Cairo, Dār al- Kutub ,(1st ed.), 1423 AH/ 2002 AD.
Sāmir, Fayṣal, Dawlat-i amdānīyān, Trans. Alireza Zekavati Gharagozloo, Qom, University Research Institute, 1388/ 2009.
Sayf al- Dawla Sulṭān Muḥammad, Safarnāma-i Sayf al- Dawla Maʿrūf Bih Safarnāma-i Makka, Revised by Ali- Akbar Khoda Parast, Tehran, Nashr-i Niy(1st ed.) 1364/ 1985.
Ṭabarī, Muḥammad b. Djarīr, ʾrikh- i abarī, Trans. Abolghasem Payandeh, Tehran, Asāṭīr(5th ed.), 1375/ 1996.
Ṭabbakh, Muḥammad Rāghib, Aʿlām al- Nubʾalāʾ bi- Taʾrīkh alabal-Shahbāʾ, Dār al- alam al- ʿArabī(2nd ed.), 1408 AH/ 1987 AD.
al- Tanūkhī, Abū ʿAlī al- Ḥasan b. ʿAlī b. Muḥammad b. Abī al- Fahm, Kitāb Djāmiʿ al- Tawārīkh al- musammā Nishwar al- Muāara wa- Akhbār al- Mudhākara, Amīn( Print),Hind_ Egypt, 1921/ 1299.
Tatawī, Ḳāḍī Aḥmad, Ḳazwīnī, Āṣif Khan, ʾkh-i Alfī, Revised by Gholamreza Tabatabai Majd,Tehran, Intishārat-i ʿIlmī wa Farhangī, 1382/ 2002.
Yaʿḳūbī, Aḥmad b. Isḥāḳ, al- Buldān, Beirut, Dār al- Kutub al- ʿIlmiyya, 1422 AH/ 2002 AD.
Ibid, ʾkh-i Yaʿḳūbī, Trans. Mohammad Ebrahim Ayati,Tehran, Intishārāt-i ʿilmī wa Farhangī(6th ed.), 1371/ 1992.
Yāḳūt Hamawī, Muʿdjam al- buldān, Trans. Mohammad Taghi Monzavi, Tehran, Cultural Heritage Organization(1st  ed.), 1380/ 2009.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Halab
  • Sayf al-dawlah Hamdani
  • Sham
  • Hamdanids

کتابشناسی

ابن­اثیر، عزالدین علی، الکامل (کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران)، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، 1371ش.

ابن­بطوطه، سفرنامه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1361ش.

ابن­حجر العسقلانی، احمدبن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، به‌کوشش عادل­ احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1415ﻫ/1995م.

ابن­حوقل، محمد، صورة الارض، بیروت، دارصادر، 1938م.

ابن­خرداذبه، المسالک ­و الممالک، ترجمه سعید خاکرند، بیروت، دارصادر، 1889م.

ابن­خلدون، عبدالرحمن، العبر تاریخ ابن­ خلدون، ترجمه­ عبدالمحمد آیتی، (بی­جا)، موسسه مطالعات  و تحقیقات فرهنگی،1363ش.

همو، مقدمه ابن­خلدون، ترجمه محمد پروین­گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم، 1375ش.

ابن­عدیم، الصاحب کمال­الدین عمربن احمدبن ابی­جراده، بغیةالطلب فی تاریخ­ حلب، به‌کوشش سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، بی­تا.

 همو، زبدة ­الحلب من تاریخ ­حلب، به‌کوشش سهیل زکار، دمشق، دارالکتاب العربی، 1425ﻫ .

ابوعلی ابن­مسکویه رازی، تجارب ­الامم، ج 1، ترجمه ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، 1369ش، جلد 5 و 6، علی نقی منزوی، تهران، توس، 1376ش.

احمدی‌پور، زهرا، قلی‌زاده، علی­ولی،‌ مبانی جغرافیایی ـ سیاسی مکان‌گزینی پایتخت‌ها  در ایران، مشهد، پاپلی، 1390ش.

ادریسی، محمدبن ­ادریس، نزهة ­المشتاق فی اختراق­ الآفاق، بیروت، عالم الکتب، 1409ﻫ .

اشرف، احمد، «ویژگی­های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره­ اسلامی»، نامه علوم اجتماعی، شماره 4، تیر 1353ش.

اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک­ الممالک، بیروت، دارصادر، 1927م.

الانطاکی، یحیی­بن سعید، تاریخ یحیی­ بن سعید الانطاکی، بیروت، مطبعة آباء الیسوعیین، 1909 م.

التنوخی، ابوعلی الحسن­بن علی­بن محمدبن ابی­الفهم، کتاب جامع­ التواریخ المسمی نشوار المحاضرة  و اخبار المذاکرة، مطبعة امین، مصر، 1921م.

الصولی، ابوبکر محمدبن­ یحیی، اخبار الراضی بالله و المتقی لله او تاریخ الدولة العباسیة من 333-322 ﻫ من کتاب الاوراق، نشر هیورت دن، قاهرة، 1935م.

الماوردی ­البصری، ابوالحسن، آیین ­حکمرانی، مصحح حسین ­صابری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.

النویری، شهاب­الدین احمد، نهایة­ الارب فی فنون ­الادب، قاهرة، دارالکتب و الوثائق القومیة، 1423ﻫ .

بروسوی،‌ محمدبن ­علی، اوضح ­المسالک الی معرفة البلدان و الممالک، مصحح مهدی عبدالرواضیة، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1427ﻫ .

بلاذری، احمدبن­ یحیی، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران، نشر نقره، 1337ش.

بلعمی، ابوعلی محمد، تاریخ بلعمی، تصحیح محمدتقی بهار، به­کوشش محمد پروین­ گنابادی، تهران، اداره کل نگارش وزارت فرهنگ، 1341ش.

تتوی، قاضی احمد، قزوینی، آصف­خان، تاریخ­ الفی، به‌کوشش غلام­رضا طباطبایی­مجد، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1382ش.

جاودانی­مقدم، مهدی، «هلال شیعی بازیابی هویت یا توطئه ­توهم»، رهیافت ­انقلاب ­اسلامی، شماره4، بهار 1387ش.

چلونگر، محمدعلی، تاریخ فاطمیان وحمدانیان، تهران، سمت،1390ش.

حافظ­ابرو، عبدالله­بن لطف­الله، جغرافیای حافظ ­ابرو، به‌کوشش صادق سجادی، تهران، میراث مکتوب، 1375ش. 

حافظ­نیا، محمدرضا، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد، پاپلی، 1393ش.

حبیبی، محسن، از شار تا شهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی ­آن تفکر و تأثر، تهران، دانشگاه تهران، 1392ش.

حسینی­حنبلی، عبدالرحمن­بن ابراهیم، قلائد الاجیاد  فیما اتفق فی­التسمیة من­ البقاع و البلاد، مقتضب من کتاب (المشترک ­وضعا و المختلف­ صقعا)، به‌کوشش ولیدعبدالله منیس، کویت، مرکز البحوث و الدراسات ­الکویتیة، 1430ﻫ .

حدود العالم من­المشرق الی­المغرب، مصحح یوسف­الهادی،‌ قاهرة، دارالثقافیة­ للنشر،1423ﻫ .

حلبی­ غزی، کامل­بن حسین، نهر الذهب فی تاریخ­ حلب، به‌کوشش شعث شوقی/فاخوری، محمود، حلب، دارلقلم، 1419ﻫ .

خانجی، محمدامین، منجم­العمران فی­المستدرک علی معجم ­البلدان، قاهرة، مطبعة سعادة، 1325ﻫ .

دینوری، ابوحنیفه احمد، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی ­دامغانی، تهران، نشرنی، 1371ش.

سامر، فیصل، دولت حمدانیان، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388ش.

 سیف­الدوله سلطان­ محمد، سفرنامه سیف­الدوله معروف به سفرنامه ­مکه، به‌کوشش علی­اکبر خداپرست، تهران، نشرنی، 1364ش.

طباخ، محمدراغب، اعلام­ النبلاء بتاریخ حلب­ الشهباء، حلب، دارالقلم العربی، 1408ﻫ .

طبری، محمدبن­جریر، تاریخ­ الطبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، 1375ش.

فرانک، آرین، و دیوید براونستون، جاده ابریشم، ترجمه محسن ثلاثى، تهران، سروش، 1376ش.

فروند، ژولین، جامعه‌شناسی ماکس وبر، ترجمه عبدالحسین نیک­گهر، نشر نیکان، 1362ش.

قدامة ­بن ­جعفر، الخراج، ترجمه حسین قره­چانلو، تهران، نشر البرز،1370ش.

کحاله، عمررضا، معجم قبائل­العرب­ القدیمة و الحدیثة، بیروت، موسسة­ الرسالة، 1414ﻫ /1994م.

کردعلی، محمد، خطط­ الشام، بیروت، مکتبه­النوری، 1403ﻫ .

معزی، مریم، پیشگامان حکومت­های­شیعی تاریخ حمدانیان و فاطمیان، تهران، سمت،1390ش.

مقدسی، محمدبن­احمد، احسن ­التقاسیم فی معرفة­ الاقالیم، ترجمه علی­نقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان، 1361ش.

مقریزی، احمدبن علی، المواعظ والاعتبار فی ذکر الخطط و الآثار، به‌کوشش ایمن فواد سید، لندن، مؤسسة ­الفرقان للتراث الاسلامی، 1422ﻫ .

ناصرخسرو قبادیانی مروزی، سفرنامه ناصرخسرو، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، زوار، 1389ش.

نصربن­مزاحم، پیکار صفین، ترجمه پرویز اتابکی، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی،1370ش.

یاقوت­حموی، ‌معجم­ البلدان،‌ ترجمه علی­نقی منزوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، 1380ش.

یعقوبی، احمدبن­ اسحاق، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356ش.

همو، تاریخ­ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی­ و فرهنگی، 1371ش.

M. Lecke, “Taghlib B. Wa’il”, El2(2000