نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

تاریخ موصل ابوزکریای اَزدی (د 334ﻫ)؛ تاریخ رقّه قُشیری حَرّانی (د 334ﻫ)؛ تاریخ مَیّافارقین ابن­ازرق فارقی (د.ح.577ﻫ)؛ و تاریخ اِربل ابن­مُستوفی اِربلی (د 637ﻫ) چهار تاریخ محلی بازمانده از ناحیه جزیره در دوره میانه اسلامی است. در این مقاله به این پرسش­ها پرداخته می­ شود که این کتاب ­ها جدا از «محلی» ­بودن، ذیل کدام یک از گونه­ های دیگر تاریخ­نگاری اسلامی جای می­گیرند؟ و محتوا و گزارش­ های آن‌ها در چه حوزه­ هایی حائز اهمیت است­؟ از بررسی ساختاری و محتوایی این چهار کتاب روشن شد: 1. تاریخ موصل «گاه­نگاری محلی-عمومی» استکه افزون بر تاریخ موصل و جزیره، به­وفور از تاریخ دوره متأخر اموی و عصر اول عباسی نیز یاد کرده ­است؛ 2. تاریخ رَقّه «تراجم­ نگاری طبقاتی» است که به ذکر احوال«علماء» رقه و جزیره پرداخته، اما درباره جغرافیا و تاریخ این شهر روایت­های بسیار کمی دارد 3. تاریخ مَیّافارقین «گاه­نگاری محلی-عمومی-دودمانی» است که تاریخ محلی مَیّافارقین و جزیره را ذیل تاریخ خلافت و تاریخ دودمان­ های حمدانی، مروانی و اَرتُقی روایت کرده­ است؛ 4. تاریخ اِربل «تراجم­نگاری غیرالفبایی» است که در آن به احوال و آثار شماری از دانشوران و ادیبان سده ­های ششم و هفتم هجری پرداخته شده ­است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Local Histories of the Jazīra: Structural Typology and Content Evaluation

نویسندگان [English]

  • hossein nazari pasikhani 1
  • Masoumali Panjeh 2
  • Younes Farahmand 3

1 PhD Student in Islamic Iranian History, Department of History & Civilization of Islamic Nations, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

2 Assistant Professor, Department of History & Civilization of Islamic Nations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

3 Associate Professor, Department of History & Civilization of Islamic Nations, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Ta’rīkh Almawṣil by Abu Zakariya Azdī (d. 334).); Ta’rīkh Raqqa by Qushairī Harrani (d. 334).); Ta’ rīkh Mayyāfāriqīn by Ibn Azarq Farqi (d. 577); And Ta’ rīkh Irbil by Ibn Mustawfī Irbilī (d. 637)) are  four surviving local histories of the Jazīra in the Middle Islamic period. Apart from being “local”, what other types of Islamic historiography they are?  A structural and content review of those books revealed: 1. Ta’rīkh Almawṣil is a “local-general chronography” which, in addition to the history of Mosul and the Jazīra, has long report about the history of  late Umayyad and the first Abbasid era; 2. Ta’rīkh Raqqa is a (tabaqat)-“prosopography” which mentions the condition of the “Ulama” of Raqqa and Jazīra, but has very few narrations about the geography and history of this city; 3. Ta’ rīkh Mayyāfāriqīn has narrated the local history of Mayyāfariqīn and the Jazīra under the history of the Caliphate and the history of the Hamdānī, Marwānī and Artuqī dynasties; 4. Ta’ rīkh Irbil is a “non-alphabetic prosopography” in which the lives and works of a number of Ulama and writers of the sixth and seventh centuries AH are discussed

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic historiography
  • local histories of the Jazīra
  • Ta’rīkh Almawṣil
  • Ta’rīkh Raqqa
  • Ta’rīkh Mayyāfāriqīn
  • Ta’rīkh Irbil
آئینه­وند، صادق، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1387ش.
ابن­اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دارصادر، بیروت، 1965م.
ابن­ازرق فارقی، احمد بن یوسف بن علی، تاریخ الفارقی، به­کوشش عبداللطیف عوض بدوی، قاهرة، الهیئة العامة لشئون الطابع الامیریة، 1959م.
ابن­خلکان، احمد بن محمد بن ابی­بکر، وفیات الاعیان و ابناء انباء الزمان، به­کوشش احسان عباس، بیروت، دارالفکر، بی­تا.
ابن حزم، ابومحمد على بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1418ق/1998م.
ابن خلدون، ابوزید عبدالرحمنالعبر، ترجمه عبد المحمد آیتى، تهران، مطالعات و تحقیقات فرهنگى، 1363ش.
ابن شاکر کتبی، احمد، عیون التواریخ، به کوشش حسام الدین المقدسی، قاهره، مکتبه النهضه، 1980م.
ابن شداد، عزالدین، ابوعبدالله محمد بن علی بن ابراهیم بن شداد، الاعلاق الخطیره فی ذکر امراء الشام و الجزیره، جزء سوم، به کوشش یحیی زکریا عباره، وزاره الثقافه، دمشق، 1991م.
ابن­شعّار، کمال­الدین ابو البرکات المبارک، قلائد الجمان فی فرائد شعرا هذا الزمان، (عقود الجمان و شعرا هذا الزمان)، به­کوشش کامل سلمان الجبوری، بیروت، 1426ق.
ابن­فرات، محمد بن عبدالرحیم، تاریخ ابن فرات، به کوشش قسطنطین زریق، بیروت، المطبعه الامیرکانیه، 1942م.
 ابن­فوطی، کمال الدین ابوالفضل عبدالرزاق بن احمد الشیبانی البغدادی، مجمع الآداب فی معجم الاالقاب، به­کوشش محمد الکاظم، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374ش.
ابن­مُستوفی اِربلی، ابوالبرکات‌ شرف‌الدین‌ مبارک‌ بن‌ احمد، تاریخ اِربل (نباهة البلد الخامل من ورد علیه من الاماثل)، به­کوشش سامی بن سید خماس الصَقار، بغداد، دارالرشید، 1980م.
ازدی، ابوزکریا یزید بن محمد، تاریخ الموصل، به کوشش علی حبیبه، قاهره، لجنة احیاء التراث الاسلامی، 1387ق.
اسماعیل پاشا بغدادی، هدیة العارفین، اسماء المولفین و آثار المصنفین، به کوشش محمد مهدی خرسان، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، 1951م.
بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، به­کوشش عبدالعزیز الدوری، بیروت، جمعیة المستشرقین الالمانیة، 1398ق/1978م.
جاسم، خلیل ابراهیم، «المنظور الحضاری فی منهج ابن­مستوفی فی کتابه تاریخ اربل»، مجلة ابحاث کلیة التربیة الاساسیة، المجلد 1، العدد 3، 2003م.
حاجی­خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، به­کوشش محمد شرف الدین یالتقایا، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، بی­تا.
ذیلابی، نگار، «مسلمانان و خزرها»، تاریخ اسلام، س سوم، ش نهم، بهار 1381.
رابینسون، چیس اف.، تاریخ­نگاری اسلامی، ترجمه محسن الویری، تهران، سمت، 1392ش.
روزنتال، فرانتس، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1365ش.
سجادی، صادق و هادی عالم­زاده، تاریخنگاری در اسلام، تهران، سمت، 1388ش.
سخاوی، شمس الدین محمد بن عبدالرحمن، الاعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل التاریخ، به کوشش صالح احمد العلی، بیروت، موسسة الرسالة، 1407ق/ 1986م.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد، دائرة المعارف العثمانیة، بی­تا.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، به­کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، صیدا، المکتبة العصریة، 1964م.
صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق/ 2000م.
صقار، سامی بن خماس، امارة اربل فی العصر العباسی و مورخها ابن­المستوفی، ریاض، دارالشواف، 1413ق/ 1992م.
طاهری عراقی، احمد، رده BP اسلام، تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1376ش.
عالم زاده، هادی، «خزران در منابع اسلامی»، مقالات و بررسیها، دفتر 47-48، 1368، 83 – 94.
قُشیری حرانی، ابوعلی محمد بن سعید بن عبدالرحمن، تاریخ الرقة و من نزلها من اصحاب رسول الله و التابعین و الفقهاء و المحدثین، به­کوشش ابراهیم صالح، دمشق، دارالبشائر، 1419ق/1998م.
کحاله، عمررضا، معجم المولفین تراجم مصنفی لکتب العربیة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1376ق.
مقریزی، تقی­الدین احمد بن علی، کتاب النزاع و التخاصم فیما بین بنی امیة و بنی هاشم، به­کوشش حسین مونس، قاهره، دارالمعارف، 1988م.
مینورسکی، و.، پژوهشهایی در تاریخ قفقاز، ترجمه محسن خادم، تهران، بنیاد دایرة­المعارف اسلامی، 1375ش.
همو، تاریخ شروان و دربند، ترجمه محسن خادم، تهران، بنیاد دایرة­المعارف اسلامی، 1375ش.
یافعی، عبدالله بن اسعد، مرآه الجنان و عبره الیقظان فی معرفه ما یعتبرمن حوادث الزمان، به­کوشش منصور خلیل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، علمی فرهنگی، 1371ش.
یونینی، قطب الدین موسی بن محمد، ذیل مرآه الزمان، قاهره، دارالکتاب الاسلامی، 1413ق.
Robinson, Chase F., “Ibn al-Azraq, His Ta'rīkh Mayyāfāriqīn and Early Islam”, Journal of the Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 6, No. 1 (Apr., 1996).