نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران

2 دانشیار گروه الهیات، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران

3 استادیار گروه الهیات، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران

چکیده

این باور در میان مسلمانان رواج گسترده دارد که خداوند را نامی پنهان از همگان است، جز خواص کسی از آن آگاه نیست، هرکه بتواند خدا را با یادکرد آن بخواند سریع به خواسته‌اش می‌رسد، و تصرفات خارق‌العاده در عالم هستی تنها با کاربرد آن ممکن می‌شود. مسلمانان از گذشته‌های دور این نام را «اسم اعظم» خوانده، و درباره ماهیت و خواص و نحوه کشف و کاربرد آن سخنان متفاوت گفته، و حکایات بسیار نقل کرده‌اند. مطالعه پیشِ‌‌رو کوششی به منظور مرور و دسته‌بندی همین آراء و بازنمون دورنمایی از نگرش‌های رایج در فرهنگ اسلامی به اسم اعظم است؛ کوششی که می‌تواند گامی نخستین برای بازشناسی تاریخ انگاره اسم اعظم در فرهنگ اسلامی تلقی شود. در مقاله بی‌آن‌که از خاستگاه انگاره یا سیر تحول درک‌ها از آن در گذر زمان بحث شود، شواهد مختلف توجهات مسلمانان به اسم اعظم را مرور، و از خلال نقل حکایت‌ها، اقوال تفسیری، مواعظ اخلاقی و نظریه‌پردازی‌های متکلمانه و فیلسوفانه آراء درباره اسم اعظم را در آثار پراکنده بازشناسی و تبیین می­کنیم. چنان‌که خواهیم دید، انگاره اسم اعظم در تاریخ طولانی خود در فرهنگ اسلامی از جایگاه کارگزار خدا تا شیوه‌ای سحرگونه برای تصرفات عظیم و کلان در هستی، و از مصادیقی آشکار به مصادیقی پنهان و رازآلود گراییده، و موضوع بحث‌های متکلمانه و ایدئولوژی‌های مختلف مذهبی گردیده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Nature, Function, and Effects of the Greatest Divine Name: A Rehearsal of its Reading and Typology

نویسندگان [English]

  • RamazanAli Mardani 1
  • Hamed Khani (Farhnag Mehrvash) 2
  • Mahdi Afchangi 3
  • MohammadAli Mir 3

1 Ph.D Student in Quran and Hadith Studies, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran

2 Associate Professor of Islamic Theology, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran

3 Assistant Professor of Islamic Theology, Gorgan Branch, Islamic Azad

چکیده [English]

It is a widespread belief among Muslims that God has got a name which is unknown to almost everybody, hence only a very few and limited number of people might be aware of it. It is such that one who remembers God or calls on him through pronouncing His rarely known but miraculous name will soon find his desire fulfilled, hence miraculous jobs may be accomplished in the world of creation only through pronouncing it. Muslims have since called it the Greatest Divine Name (ism-e A`zam) and have written a lot on how to obtain it, and its various functions, coupled with many related anecdotes. The present work surveys an overview and presents a classification of such conjectures, with an outlook unto its nature, hence an attempt to take an initial step to formulate a conception of the Greatest Divine Name in Islamic culture and teachings. Without overlooking its nature or  historical process of identification, the present work attempts to piece together Muslims' attention to it, all drawing upon reliable anecdotes, exegetical comments, moral hints, and theological and philosophical views as scattered here and there in various works. It will then make a ground for reviewing various views of the phenomenon of the Greatest Divine Name, with the historical trends that fostered ahead any of them, together with their socio-cutural background

کلیدواژه‌ها [English]

  • Naming
  • history of the Greatest Divine Name
  • the Noblest Divine Names
  • miracle
  • signs
  • magic
  • occultism
قرآن کریم.
ابشیهی، محمد بن احمد، المستطرف، به کوشش مفید محمد قمیحه، بیروت،‌ دارالکتب العلمیة، 1986م.
ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، التفسیر، به کوشش اسعد محمد طیب، صیدا، المکتبة العصریه، بی­تا.
ابن ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف، به کوشش سعید محمد لحام، بیروت، دار الفکر، 1409ﻫ/ 1989م.
ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، 1417ﻫ .
ابن بابویه‌، محمد بن علی، التوحید، به‌ کوشش‌ هاشم‌ حسینی‌ تهرانی‌، تهران‌، 1387ﻫ‌/ 1967م‌.
ابن بطال، علی بن خلف، شرح صحیح البخاری، به کوشش یاسر بن ابراهیم، ریاض، مکتبة الرشد، 1423ﻫ/ 2003م.
ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی، زاد المسیر، بیروت، المکتب الاسلامی، 1404ﻫ .
ابن حبان، محمد، الصحیح، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرساله، 1414ﻫ/ 1993م.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، به کوشش محب‌الدین خطیب، بیروت، دارالمعرفة، 1379ﻫ .
ابن طاووس، ‌علی بن موسی، اقبال اعمال، به کوشش جواد قیومی، مکتب اعلام اسلامی، 1414م.
همو، الدروع الواقیة، قم، آل البیت، 1414ﻫ .
همو، مهج الدعوات، به کوشش علی‌اصغر ملاباشی، تهران کتابخانه سنایی.
ابن عجیبه، احمد بن محمد، البحر المدید، به کوشش احمد عبدالله قرشی رسلان، قاهره، حسن عباس زکی، 1419ﻫ .
ابن عدی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجال، به کوشش سهیل زکار، بیروت، دار الفکر، 1409ﻫ .
ابن عربی، محمد بن علی، الاجوبة علی اسئلة الحکیم الترمذی، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح و توفیق علی وهبة، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، 1426ﻫ/ 2006م.
همو، الفتوحات المکیه، بیروت، دار صادر.
ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1415ﻫ .
ابن فهد حلی، احمد بن محمد، عدة الداعی، به کوشش احمد موحدی قمی، قم، وجدانی.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، به کوشش جواد قیومی، قم، نشر الفقاهه، 1417ﻫ .
ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر، الجواب الکافی لمن سئل عن الدواء الشافی، بیروت، دارالمعرفه، 1418ﻫ/ 1997م.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، به کوشش علی شیری، بیروت دار احیاء التراث العربی، 1408ﻫ/ 1988م.
همو، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش سامی بن محمد سلامه، بیروت، دار طیبه للنشر والتوزیع، 1420ﻫ/ 1999م.
ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله بن محمد، العظمة، به کوشش رضاءالله بن محمد مبارکفوری، ریاض، دارالعاصمة، 1408ﻫ.
ابو نعیم‌ اصفهانی‌، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، قاهره‌، مطبعة السعادة، 1351ﻫ‌/1932م‌.
الاختصاص، منسوب به شیخ مفید، به کوشش علی‌اکبر غفاری و محمود زرندی، بیروت، دارالمفید، 1414ﻫ/ 1993م.
اسدی، احمد، «اسم اعظم الٰهی چیست؟»، کلام اسلامی، شماره 4، زمستان 1371ش.
بدر، عبدالرزاق بن عبدالمحسن، فقه الادعیه و الاذکار، کویت، مؤسسة موقع مکتبة المدینة الرقمیة.
برسی، رجب بن محمدرجب، مشارق انوار الیقین، به کوشش علی عاشور، بیروت، اعلمی، 1419ﻫ .
بغوی، حسین بن مسعود، شرح السنة، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد زهیر شاویش،‌ دمشق/ بیروت، المکتب الاسلامی، 1403ﻫ/ 1983م.
همو، معالم التنزیل، به کوشش خالد عک و مروان سوار، بیروت، دارالمعرفة، 1407ﻫ/ 1987م.
بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر فی تناسب الایات والسور، قاهره، دارالکتاب الاسلامی.
پتنی، محمد طاهر، تذکرة الموضوعات، چ سنگی هندوستان، 13٤2ﻫ .
پورطولمی، منیرالسادات، «مبانی حکمی اسم اعظم در عرفان نظری»، مطالعات عرفانی، شماره 17، بهار و تابستان 1392.
تستری، سهل بن عبد الله، التفسیر، به کوشش محمد باسل عیون سود، بیروت دارالکتب العلمیة، 1423ﻫ .
ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، به کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1422ﻫ/ 2002م.
جبرتی، عبدالرحمان بن حسن، عجائب الآثار، بیروت، دار الجیل.
جزی غرناطی، محمد بن احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت، دار الکتب العربی، 1983م.
جمعه،‌ محمد لطیف، «السحر والتمائم والحجب»، مجمع اللغة العربیة، سال 11، تموز و آب 1931م، شماره 7-8.
جهانی‌پور، «سیر و سلوک حضرت آدم(ع) در قرآن کریم»، بینات، سال 15، بهار 1387.
حاج‌منوچهری، فرامرز، «بلعام باعور»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد دوازدهم، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1383ش.
حاجی‌خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، بغداد، مکتبة المثنی، 1941م.
حافظ شیرازی، شمس‌الدین محمد، دیوان، به کوشش سلیم نیساری، تهران، سخن، 1387ش.
حاکم‌ نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک‌ علی الصحیحین، حیدرآباد دکن، مطبعة دائرة­المعارف النظامیة‌، 1334ﻫ ‌.
حسینی سیاه‌کل‌رودی، قوام‌الدین، «تجلی و ظهور اسماء الهی در تفسیر حدیثی از امام صادق(ع)»، آیین حکمت، سال چهارم، شماره 14، زمستان 1391.
حقی، اسماعیل بن مصطفی، روح البیان، بیروت، دارالفکر.
حکیم ترمذی، محمد بن علی، نوادر الاصول، به کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت، دارالجیل.
خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
خلیلی، محمد بن محمد، الفتاوی، چاپ سنگی، مصر، مطبعة محمد شاهین، 1284ﻫ .
دمیری، محمد بن موسی، حیاة الحیوان، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1424ﻫ .
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عر قسوسی، بیروت، موسسة الرساله، 1413ﻫ .
همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، بیروت، دارالمعرفة، 1382ﻫ/ 1963م.
راوندی، سعید بن هبةالله، الخرائج والجرائح، به کوشش محمد باقر ابطحی، قم، موسسه امام مهدی، 1409ﻫ .
رحیمیان، سعید، «اسم الاهی در عرفان اسلامی»، نقدونظر، شماره 45‑46، بهار و تابستان 1386.
روحی برندق، کاووس، «چندگانگی اسم اعظم در حدیث»، علوم حدیث، شماره 4، سال 17، زمستان 1391.
همو، «معیار اعظم بودن اسم اعظم خداوند در عرفان اسلامی»، مطالعات عرفانی، شماره 22، پاییز و زمستان 1394.
همو، «مفهوم اسم و اسم اعظم خدا از دیدگاه طباطبایی»، معارف عقلی، سال هشتم، شماره 28، پاییز 1393.
روحی برندق، کاووس و نوروز امینی، «معنا و مصداق اسم ظاهر و اسم مکنون خدا در روایت ابراهیم بن عمر»، حکمتاسراء، شماره 23، بهار 1394.
زرکلی، خیرالدین، الاعلام،‌بیروت، دار العلم للملائین، 1980م.
سبط ابن جوزی، یوسف بن قِزاوغلی، مرآة الزمان، به کوشش محمد برکات و دیگران، دمشق، دار الرسالة العلمیة، 1434ﻫ .
سرحان، محیی هلال، «فهرست المخطوطات المصورة المحفوظة فی مکتبة مرکز البحوث والدراسات الاسلامیة»، البحوث والدراسات الاسلامیة، شماره 9، 2007م.
سمعانی، منصور بن محمد، التفسیر، به کوشش یاسر بن ابراهیم و غنیم بن عباس، ریاض، دارالوطن، 1418ﻫ/ 1997م.
سهیلی، عبدالرحمان بن عبدالله، الروض الانف، به کوشش عمر عبدالسلام سلامی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421ﻫ/ 2000م.
سیف، عبدالرضا و ده‌نبی، حمید، «حافظ و نام مهین خداوند»، دانشکدهادبیاتوعلومانسانیدانشگاهتهران، سال 58، شماره 4، پاییز 1386.
سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، «الدر المنظم فی الاسم الاعظم»، ضمن الحاوی للفتاوی، جلد 1، بیروت،‌ دارالفکر، 1424ﻫ .
شاهین‌فر، منصور، «اسم مستاثر با نگاهی بر آراء امام خمینی»، معارفقرآنوعترت، سال دوم، شماره 3، بهار 1395.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، به کوشش محمد سید کیلانی، بیروت، دارالمعرفه، 1404ﻫ .
شیخ بهائی، محمد بن حسین، مشرق الشمسین، قم، بصیرتی.
همو، مفتاح الفلاح، بیروت، دار الاضواء، 1405ﻫ .
شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، موسسة فقه الشیعه، 1991م.
صاحب‌معالم، حسن بن زین‌الدین، منتقی الجمان، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1362ش.
صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، به کوشش حسن کوچه‌باغی، تهران، اعلمی، 1362ش.
ضبی، محمد بن فضیل، الدعاء، به کوشش عبدالعزیز سلیمان بعیمی، ریاض، مکتبة الرشد، 1419ﻫ .
طباطبائی، محمد حسین، المیزان، قم، جامعه مدرسین، 1412ﻫ .
طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر، به کوشش هشام بدرانی، اربد، دار الکتاب الثقافی، 2008م.
همو، الدعاء، به کوشش مصطفی عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1413ﻫ .
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، اعلمی، 1415ﻫ/ 1995م.
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، به کوشش احمد محمد شاکر، مکه، دارالتربیة والتراث.
ظهیر، احسان الٰهی، دراسات فی التصوف، قاهره، دار الامام المجدد، 1426ﻫ .
عابدی، احمد و مهریزی، محسن، «رابطه انسان کامل با اسم اعظم، جلاء و استجلاء و کون جامع در اندیشه عرفانی امام خمینی»، پژوهشنامهمذاهباسلامی، شماره 13، بهار و تابستان 1399.
عاملی، محمد، مدارک الاحکام، قم، آل‌البیت، 1410ﻫ .
عهد عتیق، ترجمه فارسی، لندن، بریتیش بایبل سوسایتی، 1895م.
عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، تهران، اسلامیه، 1380ﻫ .
عیدروس، عبدالقادر بن عبدالله، النور السافر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1405ﻫ .
غزالی، محمد بن محمد، المقصد الاسنی، به کوشش بسام عبدالوهاب جابی، قبرس، الجفان والجابی، 1403ﻫ .
فاضل، داوود علی، «تعریف بمخطوط فتح المجید»، دار الحدیث الحسنیة، شماره 5، 1406ﻫ .
فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر کبیر، قاهره، المطبعة البهیة.
همو، لوامع البینات، به کوشش محمد بدرالدین نعسانی، قاهره، مکتبة الخانجی، 1323ﻫ .
فریزر، جمیز جورج، شاخه زرین، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران، آگاه، 1383ش.
فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز، به کوشش محمد علی نجار، قاهره، لجنة احیاء التراث الاسلامی، 1996م.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، التفسیر الاصفی، قم، جامعه مدرسین، 1418ﻫ/ 1376ش.
قاسمی، محمد بن محمد، محاسن التأویل، به کوشش محمد باسل عیون سود، بیروت دارالکتب العلمیة، 1418ﻫ .
قرشی، عبد القادر، الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیه، کراچی، میرمحمد کتب‌خانه، بی تا.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن، الرسالة، به کوشش عبدالحلیم محمود و محمود بن شریف، قاهره، دارالمعارف.
کاشی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین، تهران، علمی، 1333ش.
کفعمی، ابراهیم بن علی، البلد الامین، بیروت، اعلمی، 1403ﻫ/ 1983م.
همو، المصباح، بیروت، اعلمی، 1403ﻫ .
همو، المقام الاسنی، به کوشش فارس حسون، ضمن تراثنا، شماره ٣ سال پنجم، ١٤١٠ﻫ .
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، 1393ش.
کهساری، رضا و زارعی سمنگان، رضا، «اسم اعظم با تأکید بردیدگاه فخررازی و علامه طباطبایی»، کلاماسلامی، شماره 98، تابستان 1395.
متقی هندی، سید علی، کنز العمال، به کوشش صفوت سقا، بیروت، موسسه الرساله، 1409ﻫ .
مجاهد بن جبر، التفسیر، به کوشش عبدالرحمان طاهر سورتی، بیروت، المنشورات العلمیة.
مجلسی، محمد باقر بن محمدتقی، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء، 1403ﻫ/ 1983م.
همو، مرآة العقول، تهران، اسلامیه، 1404ﻫ/ 1363ش.
مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی، روضة المتقین، به کوشش حسین موسوی کرمانی و علی‌پناه اشتهاردی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1393-1399ﻫ .
همو، لوامع صاحبقرآنی، قم، اسماعلیان، 1414ﻫ .
مظاهری، عبدالرضا، «اسم اعظم الٰهی و چگونگی کارکردهای آن در قرآن»، سراج منیر، شماره 4، پاییز 1390.
معصوم، حسین، «اسم اعظم چیست؟»، اندیشه‌های فلسفی، سال دوم، شماره 4، زمستان 1384.
مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، به کوشش عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار احیاء التراث، ‌1423ﻫ .
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسرار الآیات، به کوشش محمد خواجوی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1360ش/ 1402ﻫ .
موحدی، نرگس و موسوی، محمود، «ویژگی‌های انسان کامل از دیدگاه امام خمینی و ابن عربی»،  پژوهشنامه حکمتوفلسفهاسلامی، شماره 37، پاییز  1390.
مولوی، محمد بن محمد، مثنوی معنوی، به کوشش رینولد نیکلسون، تهران، مرکب سپید، 1386ش.
مهروش، فرهنگ، «بازتاب مکاتب کهن دینی و فرهنگی ایرانی در گرایش‌های تفسیری حکیم ترمذی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره 63، بهار و تابستان 1397.
ناطقی، ح، «اسماء الهی از منظر امامیان و ماتریدیان با تأکید بر دیدگاه‌های دو اندیشمند»، هفت آسمان، سال هفتم، شماره 27، پاییز 1384.
نافع بن ازرق، المسائل عن عبدالله بن العباس، به کوشش محمد احمد دالی، قبرس، الجفان والجابی، 1413ﻫ/ 1993م.
نسائی، احمد بن شعیب، السنن الکبری، به کوشش عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1421ﻫ/ 2001م.
نعیمی، عبدالقادر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، به کوشش ابراهیم شمس‌الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1410ﻫ/ 1990م.
نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینة البحار، به کوشش حسن نمازی شاهرودی، قم، جامعه مدرسین، 1418ﻫ.
نیشابوری، حسن بن محمد، غرائب القرآن ورغائب الفرقان، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1996م.
هرری، محمدامین بن عبدالله، حدائق الروح والریحان، به کوشش هاشم محمد علی، بیروت، دار طوق النجاة، 1421ﻫ/ 2001م.
یحیی بن سلام، التفسیر، به کوشش هند شلبی، بیروت، دارالکتب العلمیة، 2005م.
Denny, Frederick Mathewson, “Names and Namingˮ, Encyclopedia of Religion, ed. Lindsay Jones, 2nd ed., vol. IX, New York, MacMillan, 2005.
Guillaume, Alfred, Prophecy and Divination Among the Hebrews and Other Semites, New York, Harper & Bros., 1938.
Leech, Kenneth, Experiencing God: Theology as Spirituality, Eugene, Wipf and Stock Publishers, 2002.
Wensinck, Arent Jan, “Kunyaˮ, Encyclopedia of Islam, 2nd ed., vol. V, Leiden, Brill, 1999.