نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی(سمت)، تهران، ایران

چکیده

در دوره ­هایی از تاریخ اسلامی جدا از آیات و احادیث اصیلی که به بیان نظرگاه اسلام درباره­ فرجام جهان می ­پردازند، مجموعه­ بزرگی از ادبیات و احادیث ساختگی فرجام­ شناسانه در متون اسلامی و ادبیات عامه رواج یافته بود. این ادبیات گسترده، جدا از شناخت باورهای فرجام ­شناسانه­ مندرج در آن‌ها، از چشم­ انداز امتداد برخی انگاره­ های کهن فرجام ­شناسانه، پی ­بردن به دیدگاه کلان تاریخی­ای که در پس ­زمینه­ آن‌ها نهفته است و نیز دلالت­ های آن‌ها بر برخی رخدادها و فضای اجتماعی و فرهنگی معاصر نیز در خور توجه هستند. این مقاله به بررسی و تحلیل حدیث­ واره­­ای فرجام ­شناسانه که مقدسی، جغرافی ­نگار نامدار، در فارس بدان برخورده و آن را نقل نموده، پرداخته‌است. بنابر یافته ­های این پژوهش، این حدیث ­واره بازتابی است از برخی گرایش­های فرجام ­شناسانه و در عین حال غیرآخرالزمانی رایج در محیط ایرانی و اسلامی در سده­ چهارم هجری. این حدیث ­واره همچنین نماینده­ آمیزش نوعی آرمان جهان ­گرایانه و غیرسلطه­ جویانه و آرمان قومی به معنای ایرانی است که البته با ایدئولوژی شاهنشاهی ایرانی همسویی کامل ندارد. از این رو می­توان احتمال داد که جدا از تاریخ­نگری عام ایرانی، رگه­ هایی از نگرش­های جهان ­گرایانه­ متأثر از جهان ­بینی­ های غیرزرتشتی و ناهمسو با ایدئولوژی شاهنشاهی که رنگ و بوی ادبیات اسلامی را به خود گرفته، در این حدیث ­واره نمود یافته‌است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ir§nian Eschatology in a Predictive Quasi-Hadith from the Fourth Century AH

نویسنده [English]

  • Mohammad Ahmadimanesh

Assistant Professor, The Institute for Research and Development in the Humanities (SAMT), Tehran, Iran

چکیده [English]

In some periods of Islamic history, apart from the original verses and Hadiths that express the Islamic view of the fate of the world, a large collection of non-authentic eschatological literature and Hadiths was prevalent in Islamic texts and popular literature. Apart from recognizing the eschatological beliefs contained in them, this vast literature is also noteworthy from the perspective of extending some of the ancient eschatological ideas, and to understanding the macro-historical perspective that lies behind them, as well as their implications for some contemporary social and cultural environment and events. This paper analyzes an eschatological quasi-Hadith that Maqdisī, a famous geographer, encountered with and quoted in Fārs. According to the findings of this study, this quasi-Hadith is a reflection of some of the eschatological and at the same time non-apocalyptic tendencies in the Iranian and Islamic milieu in the 4th century AH/ 10th century AD. This quasi-Hadith also represents a mixture of a kind of cosmopolitan and non-hegemonic ideal and an ethnic ideal in the Iranian sense, which, of course, is not fully in line with the Iranian Shahanshāhī ideology. Hence, it is possible that apart from general Iranian historical perspective, some traces of cosmopolitan attitudes influenced by non-Zoroastrian worldviews that are inconsistent with the Shahanshāhī ideology, which has a hue of Islamic literature, are reflected in this quasi-Hadith

کلیدواژه‌ها [English]

  • Eschatology
  • Fārs
  • HadithWāreh
  • Khurāsān
  • Sāmānīyān
  • Deylamyān
ابن­جوزی، ابوالفرج عبدالرحمان بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، به­کوشش محمد عبدالقادر عطاء و مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ﻫ/ 1995م.
ابن­فقیه، ابوعبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمدانی، کتاب البلدان، به­کوشش یوسف هادی، بیروت، عالم الکتب، 1416ﻫ/ 1996م.
ابن­ندیم، ابوالفرج محمد بن ابی­یعقوب اسحاق، الفهرست، به­کوشش رضا تجدد، تهران، ابن سینا، 1343ش.
ابوالمعالی، محمد بن نعمت علوی، بیان الادیان، به­کوشش محمد تقی دانش­پژوه با همکاری قدرت الله پیش­نماززاده، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1376ش.
اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، به­کوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، مکتبة العصریه، 1411ﻫ/ 1990م.
اشعری قمی، سعد بن عبدالله ابی خلف، المقالات و الفرق، به­کوشش محمد جواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، 1360ش.
اصفهانی، حمزة بن الحسن، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء، بیروت، دارمکتبة الحیاة، 1961م.
بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر بن طاهر بن محمد التمیمی، الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم، به­کوشش محمد عثمان الخشت، قاهره: مکتبة سینا، بی تا.
اورازانی، نیما و مرتضی موسوی، «بازفهم قرآن و حدیث در تاریخ جهانگشا: حمله­ مغولان و اثر آن بر عزت نفس ایرانیان»، صحیفه­ مبین، شماره­ 53، بهار و تابستان 1392.
بکری، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، به­کوشش مصطفی سقاء، بیروت، 1403ﻫ/ 1987م.
بلخی، ابی­القاسم عبدالله بن احمد بن محمود، کتاب المقالات و معه عیون المسائل و الجوابات، به­کوشش حسین خانصو، راجح کردی و عبدالحمید کردی، استانبول، KURAMER و عمّان، دارالفتح، 1439ﻫ/ 2018م.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد، اثار الباقیه عن القرون الخالیه، به کوشش پرویز اذکایی (سپیتمان)، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، 1380ش.
بارتولد، واسیلی ولادیمیرویچ، ترکستان­نامه: ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمه کریم کشاورز، تهران، آگه، 1387ش.
پورداود، ابراهیم، فرهنگ ایران باستان، تهران، اساطیر، 1380ش.
ثابت بن سنان و ابن العدیم، تاریخ اخبار القرامطه و ترجمة الحسن الاعظم القرمطی، به­کوشش سهیل زکّار، بیروت، دارالامانه و مؤسسة الرسالة، 1391ﻫ/ 1971م.
خطیب بغدادی، ابوبکر احمد بن علی بن ثابت، تاریخ مدینة السلام و اخبار محدثیها من ذکر قطّانها العلماء من غیر اهلها و واردیها، به­کوشش بشّار عوّاد معروف، بیروت، دارالغرب الاسلامی،  1422ﻫ/ 2001م.
خیاط معتزلی، ابوالحسین عبدالرحیم بن محمد بن عثمان، الانتصار و الرّد علی ابن الرواندی الملحد، به کوشش هنریک ساموئل نیبرگ، بیروت، دار شرقیه، 1413ﻫ/ 1993م.
دخویه، میخائیل یان، قرمطیان بحرین و فاطمیان، محمد باقر امیرخانی، تهران، سروش، 1371ش.
دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، فرزان­روز، 1375ش.
ذهبى، شمس­الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، به­کوشش عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت، دار الکتاب العربى، 1413ﻫ/ 1993م.
رحمتی، محسن، «سامانیان و احیای شاهنشاهی ایرانی»، جستارهای تاریخی، سال ششم، شماره­ یکم، بهار و تابستان 1394ش.
سید بن طاووس، الملاحم و الفتن، ترجمه محمد جواد نجفی، تهران، اسلامیه، 1360ش/ 1401ﻫ.
شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، به­کوشش احمد فهمی محمد، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1413ﻫ/ 1992م.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، به­کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، 1387ﻫ/ 1967م.
صفوی، سید حسن، اسکندر و ادبیات ایران و شخصیت مذهبی اسکندر، تهران، امیر کبیر، 1364ش.
قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، به کوشش سید جلال الدین تهرانی، تهران، توس، 1361ش.
لمبتون، ان کاترین سواین فورد، مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران، علمی و فرهنگی، 1377ش.
ماتریدی، ابومنصور محمد بن محمد بن محمود، کتاب التوحید، به­کوشش بکر طوبال اوغلی و محمد ارویشی، بیروت، دار صادر، استانبول، مکتبة الارشاد، 1422ﻫ/ 2001م.
مادلونگ، ویلفرد، فرقه­های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، اساطیر، 1377ش.
مسعودی، ابوالحسن بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، به­کوشش کمال حسن مرعی، صیدا و بیروت، المکتبة العصریة، 1425ﻫ/ 2005م.
مقدسی، محمد بن احمد بن ابوبکر، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، به­کوشش م. ی. دخویه، لیدن، بریل، 1906م.
همو، رحلة المقدسی (احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم)، به­کوشش شاکر لعیبی، ابوظبی، دارالسویدی للنشر و التوزیع، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2003م.
همو، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علی­نقی منزوی، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران، 1361ش.
مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، بی­تا.
منزوی، علی­نقی، «احسن التقاسیم و معرفة الاقالیم»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج6، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1373ش.
میثمی، جولی اسکات، تاریخ­نگاری فارسی، ترجمه محمد دهقان، تهران، ماهی، 1391ش.
نظام­الملک، حسن بن علی، سیر الملوک(سیاست­نامه)، به­کوشش هیوبرت دارک، تهران، علمی و فرهنگی، 1398ش.
نعیم بن حماد مروزی، ابی عبدالله، الفتن، به­کوشش سهیل زکّار، بیروت، دارالفکر، 1423ﻫ/ 2003م.
نوبختی، ابومحمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، منشورات الرضا، 1433ﻫ/ 2012م.
Hoyland, Robert, Seeing Islam as Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zorostrian Writings on Early Islam, Princeton and New Jersey, The Darwin Press, 1997.
Shakki, Mansour and Daniel Gimaret, “DAHRI”, Iranica, Vol. VI, Fasc.6, pp. 587-590.
Thomas, David and Barbara Roggema (Editors), Chritian-Muslim Relations: A Bibliographical History, Brill, Leiden and Boston, 2009.
Van Donzel, E.J.  and Andrea Schmidt, Gog and Magog in Early Eastern Christian and Islamic Sources: Sallam's Quest for Alexander's Wall, Leiden and Boston, Brill, 2009.