نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ اجتماعی، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، تهران، ایران

چکیده

یکی از وجوه بارز دوره قاجاریه (1193 – 1344ﻫ) شکل­ گیری متونی است که از آن‌ها با عنوان متون انتقادی یاد می­شود. انواع متنوع این­گونه از آثار که تحت تأثیرتحولات سیاسی و اجتماعی این دوره شکل گرفت و بالید، حاوی دیدگاه­ های اصلاح­ گران ه­ای­ اند که مؤلفانشان برای بهبود اوضاع سیاسی و اجتماعی ارائه کرده­اند. این ­گونه از آثار در قالب­ هایی مانند سیاست ­نامه ­ها، رسائل مشروطه، آثار روشنفکران و علما، مکتوبات خیالی و نمایشنامه­ ها قابل تفکیک و دسته ­بندی است. دسته اخیر یعنی نمایشنامه­ها به­عنوان ژانری نوین که در آن‌ها در قالبی نمایشی به انتقادات بعضا تندی از اوضاع نابسامان دوره ناصری و قاجاریه می­شد، شایسته بررسی و پژوهش است. از جمله کسانی که به­عنوان پیش­گام در نگارش چنین آثاری شناخته می­شوند، میرزا فتحعلی آخوندزاده است که در تمثیلات انتقادات متنوعی را بر دوره ناصری وارد ساخته ­است. داستان یوسف ­شاه یا ستارگان فریب­ خورده یکی از داستان­های مهم آخوندزاده است که جنبه انتقادی فراوانی دارد و می­توان از خلال آن جنبه ­های اصلاح­گرایانه اندیشه او را دریافت. در نوشتار حاضر، نگارنده سعی دارد تا این داستان را به ­مثابه متنی انتقادی بررسی کند. یافته­ های تحقیق حاکی از آن است که این داستان را می­توان به ­نوعی عصاره نقد و انتقاد سیاسی و اجتماعی آخوندزاده از اوضاع نابسامان عصر ناصری قلمداد کرد که در دیگر آثار او نیز قابل مشاهده است. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Story as A Critical Text under N§sirÊd Period: Yåsuf Sh§h or Sit§rig§n-i FarÊbkhurdih by Akhåndz§deh

نویسنده [English]

  • Hossein Bayatloo

Assistant Professor of Department of Social History of Islamic Encyclopedia, Tehran, Iran

چکیده [English]

The critical texts have been expanded under Q§j§r dynasty by most Iranian critics and reformists. The various works were written under the influence of political and social developments of Iran. The works were as Siyāsatnāmeh, Rasāil- i Mashråtah, intellectual and Ulamā works, Maktåbāt- i Khiyāli and story. The story as a new genre showed how the writers criticized some unsatisfactory situation under Q§jar that worth to be studied carefully. Among those who were pioneered in the such cases, we can refer to Mirz§ Fath Ali Akhåndz§de who is used in Tamthil§t tried to criticize some aspects of the NasirÊd period. Apparently, the story of Yåsuf Sh§h or Sit§rig§n i -FarÊbkhurdih is the most significant critical text which he has written about Q§j§r society. In this paper the author tries to examine this story as a critical text. According to the research findings, Yåsuf Sh§h is the best story of Akhundz§de and his political and social ideas about unorganized conditions of N§sirid period.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Akhåndz§de
  • Critical texts
  • Story
  • Sit§rig§n-i FarÊbkhurdih
  • Yåsuf Sh§h
  • N§sirid period
  • Q§j§r dynasty
آجدانی، لطف­الله،  اندیشه­های سیاسی در عصر مشروطیت ایران، تهران، نشر علم، 1391ش.
همو، روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، تهران، اختران، 1385ش.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی، الفبای جدید و مکتوبات، به‌کوشش حمید محمدزاده، تبریز، احیاء، 1357ش.
همو، تمثیلات، ترجمه محمد جعفر قراجه داغی، تهران، خوارزمی، 1356ش.
همو، مقالات، به‌کوشش م. ب. مومنی، تهران، آوا، 1351ش.
همو، مکتوبات سیاسی و ملحقات آن (آثار سیاسی و اجتماعی و فلسفی)، به­کوشش حمید محمدزاده و حمید آراسلی، بادکوبه، فرهنگستان علوم آذربایجان، 1961م.
آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، 1362ش.
همو، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، خوارزمی، 1349ش.
همو، اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1356ش.
آرین‌پور، یحیی، از صبا تا نیما، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی، 1350ش.
آژند، یعقوب، نمایشنامه‌نویسی در ایران، تهران، نشر نی، 1373ش.
آشفته، رضا، سرگذشت نمایش در ایران، تهران، افق، 1391ش.
آقاحسینی، علیرضا، «چالش و پاسخ در دوره قاجاریه: اعزام دانشجو به خارج با تکیه بر مورد فرانسه»، تاریخ روابط خارجی، شماره 32، 1386.
آقانجفی قوچانی، سیاحت شرق، یا زندگی­نامه آقانجفی قوچانی، تصحیح ر. ع. شاکری، تهران، امیرکبیر، 1362ش.  
احمدزاده، محمد، «بسترهای تحدید و توسعه امنیت اجتماعی در ایران عصر قاجاریه (با تأکید بر آسیب­شناسی نهادهای امنیت­ساز)»، فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، سال اول، شماره اول، تابستان 1393.
اسکندربیک ترکمان، تاریخ عالم آرای عباسی، چاپ ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1350ش.
اسکویی، مصطفی، سیری در تاریخ تئاتر ایران، تهران، آناهیتا، 1378ش.
اصیل، حجت­الله، زندگی و اندیشه­های میرزا ملکم­خان، تهران، نی، 1376ش.
اعتضادالسلطنه، علی­قلی میرزا، اکسیرالتواریخ: تاریخ قاجاریه از آغاز تا 1295ق، به اهتمام جمشید کیان­فر، تهران، ویسمن، 1370ش.
اعتمادالسلطنه، محمد حسن‌خان، روزنامه خاطرات، چاپ ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1379ش.
اورسل، ارنست، سفرنامه قفقاز و ایران، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1382ش.
باغدار دلگشا، علی و ناظمیان­فرد، علی، «بررسی جامعه­شناختی گفتگوهای خیالی در مطبوعات عصر قاجار»، پژوهش­های تاریخی معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه اصفهان، سال پنجاه­و­سوم، دوره جدید، سال نهم، شماره سوم (پیاپی35)، پاییز 1396.
باغدار دلگشا، علی، مکتوبات خیالی اسنادی از گفتمان سیاسی عصر مشروطه، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، 1396.
بروگش، هینریش، سفرنامه ایلچی پروس (آلمان) در ایران، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمه مهندس کردبچه، تهران، اطلاعات، 1367ش.
بزرگمهر، شیرین،تأثیرترجمه متون نمایشی بر تئاتر ایران، تهران، تبیان، 1379ش.
بکتاش، مایل، «تاریخ نمایش در ایران»، سینما تئاتر، شماره 9، 1374.
پارسی‌نژاد، ایرج، روشنگران ایرانی و نقد ادبی، تهران، نشر سخن، 1380ش.
پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه پولاک «ایران و ایرانیان»، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1361ش.
تلگرفات عصر سپهسالار (خط تبریز 1295-96)، چاپ محمود طاهر احمدی، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1370ش.
جنتی عطایی، ابوالقاسم، بنیاد نمایش در ایران، تهران، ابن‌سینا، 1333ش.
حائری، عبدالهادی، تششیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران، امیرکبیر، 1360ش.
حسینی، مهدی، «بنیان‌های مدرنیسم در ایران»، کتاب ماه هنر، شماره 90 و 89، 1384.
دالمانی، هانری رنه، از خراسان تا بختیاری، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران، نشر طاوس، 1378ش.
دروویل، گاسپار، سفر در ایران، ترجمه منوچهر اعتمادفر، تهران، شباویز، 1379ش.
دنبلی، عبدالرزاق، ماثر سلطانیه، به­کوشش غلامحسین صدری افشار، تهران، ابن­سینا، 1351ش.
دهباشی، علی، یاد سید محمدعلی جمالزاده، تهران، ثالث، 1377ش.
دیانی، احسان، نادری، بهناز و آقازاده مسرور، سیاوش، «پژوهشی در باب ریشه‌های واقع‌گرایی سده نوزدهم روسیه در نمایش‌‌نامه‌های میرزا فتح‌علی آخوندزاده»، فصلنامه تخصصی تئاتر، شماره 58، بهار 1394.
ذیلابی، نگار، «رعیت»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره­المعارف اسلامی، 1394ش.
رادی، اکبر، «سایه­روشن یک چهره»، مس، مجموعه مقالات در ادبیات و هنر، به‌کوشش محمد محمدعلی، تهران، باستان، 1366ش.
رازی، فریده، نقالی و روحوضی، تهران، مرکز، 1390ش.
راسخ، محمد و بخشی­زاده، فاطمه، «پیش­زمینه مفهوم قانون در عصر مشروطه: از مالک­الرقابی تا تنظیمات»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 83، پاییز 1392.
رجبلو، علی، دولت مطلقه نوگرا در ایران، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام، 1396ش.
رحمانیان، داریوش و حاتمی، زهرا، «سحر و جادو، طلسم و تعویذ و دنیای زنان در عصر قاجار»، جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال سوم، شماره دوم، پاییز و زمستان 1391.
رسایل مشروطیت (18رساله و لایحه درباره مشروطیت)، به­کوشش غلامحسین زرگری­نژاد، تهران، کویر، 1374ش.
زرگری­نژاد، غلامحسین، سیاست­نامه­های قاجاری، تهران، موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1380ش.
ژوبر، پیرآمده، مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمه محمود مصاحب، تبریز، چهر، 1347ش.
ژوکوف، ی.م، دانشنامه نقد ادبی، مسکو، ساوتسکایا انتسیکلوپدیا، 1978م.
سحابی، عزت‌الله، مقدمه‌ای بر تاریخ جنبش ملی ایران، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1364ش.
شهرام­نیا، امیر مسعود، پارلمانتاریسم در ایران: بنیادهای فکری و زمینه­های تاریخی در عصر مشروطیت، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1379ش.
صفی‌نیا، رضا، «میرزا فتحعلی آخوندزاده»، نشریه پیام نو، سال اول، شماره 5.
فتوحی، محمود، «شکل‌گیری رئالیسم ایرانی»، کنفرانس بین‌المللی جایگاه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه داکار بنگلادش، 1385ش.
کاتوزیان، محمدعلی همایون، تضاد دولت و ملت در ایران، ترجمه علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1387ش.
کاساکوفسکی، خاطرات کلنل کاساکوفسکی، ترجمه عباسقلی جلی، تهران، چاپخانه کاویان، 1344ش.
کرزن، جورج ناتانیل، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1380ش.
گوران، هیوا، کوشش‌های نافرجام (سیری در صد سال تئاتر ایران)، تهران، انتشارات آگاه، 1365ش.
لایارد، سر اوستن هنری، سفرنامه لایارد یا ماجراهای اولیه در ایران، ترجمه مهراب امیری، تهران، انتشارات وحید، 1367ش.
لطفی، نقی و باغدار دلگشا، علی، «مکالمات خیالی: وجه انتقادی نو در گفتمان مطبوعاتی دوره مشروطه»، پژوهشهای علوم تاریخی، دوره 7، شماره 2، پاییز و زمستان 1394.
لعل شاطری، مصطفی، «تأثیر روابط خارجی در عصر ناصری بر هنر نمایش در ایران»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال شانزدهم، شماره62، بهار 1394.
لوکاچ، گیورگ، پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمه اکبر افسری، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1373ش.
ماساهارو، یوشیدا، سفرنامه یوشیدا ماساهارو نخستین فرستاده ژاپن به ایران در دوره قاجار 1297-98 ه.ق، ترجمه هاشم رجب­زاده، با همکاری ی. نی­ئی­یا، مشهد، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، 1273ش.
محمدزاده، حمید، میرزافتحعلی آخوندزاده، الفبای جدید و مکتوبات، باکو، بی‌نا، 1963م.
ملک‌پور، جمشید، ادبیات نمایشی در ایران، تهران، توس، 1385ش.
موسی­پور بشلی، ابراهیم، دین زیسته و زندگی روزانه پژوهشی در فرهنگ دینی مردم عادی ایران از آغاز عصر صفوی تا پایان دوره قاجاری، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام، 1395ش.
مؤمنی، باقر، ایران در آستانه انقلاب مشروطیت و ادبیات مشروطه، تهران، انتشارات شباهنگ، 1357ش.
میرزا آقا تبریزی، چهار تیاتر و رساله اخلاقیه، به‌کوشش حسین محمدزاده صدیق، تهران، نمایش، 1382ش.
میرسکی، د.س، تاریخ ادبیات روسیه، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران، امیرکبیر، 1354ش.
هادی، جمشید، «آشنایی با میرزا فتحعلی آخوندزاده»، نشریه توسعه، دوازدهم تیرماه 1380.
هارلند، ریچارد، درآمدی تاریخی بر نظریه ادبی از افلاتون تا بارت، ترجمه گروه ترجمه شیراز، تهران، نشر چشمه، 1385ش.
Fattal, Diana, Russian Radical Criticism: The Socio-Political Significance of Belinsky, Chernishevsky and Dabrolyubov, MA. Thesis, McGill university, 1972.
Fellows, Otis, "Moliere during the Aftermath of Enlightenment", Kentucky Romance Quarterly, vol14, 1967.
Kia, Mehrdad, "Persian nationalism and the campaign for language purification", Middle Estern Studies, vol 34, 1998.
Potter, Edithe, "Molieres Comic Artistry in L'etourdi", Kentucky Romance Quarterly, vol 20, 1973.
Semple, Hilary, "Moliere and Restoration comedy", English studies in Africa, vol 18, 1975.