نوع مقاله : مقالات ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، واحد یادگار امام(ره)، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری ایران‌شناسی، بنیاد ایران‌شناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

هم­زمان با تألیف آثار متعدد در رشته جغرافیای توصیفی در قرن سوم هجری، کتاب البلدان نوشته ابن ­فقیه همدانی نیز در اواخر این قرن نگاشته شد. ابن­ فقیه بر اساس تقسیم مکاتب جغرافی­ نگاری اسلامی، پیرو مکتب عراقی است. وی در اثرش مکه را مرکز جهان دانسته و کتابش را با شرح این شهر آغاز کرده ­است. توجه به شیوه جغرافی­نگاری اقلیم یونانی و ایرانی در عین نگارش کتاب بر مبنای نواحی، نیاوردن نقشه، عجایب­ نگاری فراوان و پرهیز از خردگرایی و نیز پررنگ­بودن مایه­های هویت­ گرایانه میهنی از ویژگی­های جغرافی ­نگاری اوست. از نظر نوع ­شناسی نیز کتاب البلدان به جغرافیای اقتصادی و انسانی نزدی ک­تر است. اهمیت دیگر اثر، کمک به گره ­گشایی از بعضی مفاهیم تاریخی و فرهنگی ایران است. همچنین به­ علت فقدان سفر و مشاهدات میدانی، ابن­ فقیه از نظر منابع اطلاعاتی، بیشتر متکی بر منابع مکتوب و شنیداری است. این پژوهش تلاش دارد با روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، مکتب روشی و شیوه جغرافی­ نگاری وی را واکاوی و تحلیل کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Kitāb al- Buldān by Ibn Faqīh-i-Hamadānī: The Geographical School and Method

نویسندگان [English]

  • Mahboobeh Sharafi 1
  • Mahdi Alijani 2

1 Associate Professor, Faculty of Humanities, Yadegar-e-Imam Khomeini(RAH) Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

2 PhD Student of Iranology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Among the writing of numerous works in the field of descriptive geography in the third century AH, the kitāb al- Buldān was written by Ibn Faqīh Hamadānī at the end of this century. Ibn Faqīh belonged to the Iraqi school of Islamic geography. He begins his book with a description of Mecca as the center of the world. Paying attention to the geographical writing style of Greek and Iranian geographers, the book based on regions, not using the map, writing of the wonders and the richness of patriotic identity elements are some of his geographical writing features. In terms of geographical typology, the “kitāb al- Buldān” is closer to economic and human geography. Another importance of the book is that it clarifies the complexity of some historical and cultural concepts of Iran. Due to the lack of travelling and observations, Ibn Faqīh relies on the written and audio sources. This research tries to investigate his school and geographical method by a historical method and descriptive-analytical approach

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Faqīh
  • Islamic Geography writings
  • kitāb al- Buldān
ابن­خرداذبه، مسالک و ممالک، ترجمه سعید خاکرند، تهران، موسسه مطالعات و انتشارات تاریخی، 1371ش.
 ابن­ندیم، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران، اساطیر، 1381ش.
 ابن­فقیه، مختصر کتاب البلدان: بخش مربوط به ایران، ترجمه محمدرضا حکیمی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1379ش.
همو، کتاب البلدان، به کوشش یوسف هادی، بیروت، عالم الکتب، 1416ﻫ .
اذکایی، پرویز، تاریخ نگاران ایران، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1373ش.
 اشکواری، محمدجعفر، «عجایب نگاری ابن­فقیه در کتاب البلدان»، فصلنامه تاریخ اسلام، زمستان 1392 دوره 14، شماره 4 (مسلسل 56).
جلیلیان، شهرام، «پژواکی از سنگ‌نوشته‌های داریوش بزرگ در "اخبار کتاب البلدان" ابن­فقیه همدانی»، دو فصلنامه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، بهار و تابستان 1395، شماره 18.
حبیبى، عبدالحى، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، افسون، 1380ش.
رضا، عنایت الله، «ابن­فقیه، ابوبکر»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1377ش.
زهرى، ابوعبدالله محمد­بن ابى­بکر، الجغرافیه، ترجمه دکتر حسین قره چانلو، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1382ش.
دهخدا، علی اکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، 1371ش.
 سارتون، جرج، مقدمه بر تاریخ علم، مترجم غلامحسین صدری افشار، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1383ش.
 شفیعی کدکنی، محمدرضا، « نقد ادبی: یکی دخمه کردش ز سم ستور»، مجله کلک، آبان، آذر و دی 1374، شماره 68، 69 و 70.
قره چانلو، حسین ، جغرافیاى تاریخى کشورهاى اسلامى، تهران، سمت، 1380ش.
 قزوینى، زکریا­بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه میرزاجهانگیر قاجار، تصحیح میرهاشم مُحدث، تهران، امیرکبیر، 1373ش.
 قزوینی، محمد، یادداشتهای قزوینی، به کوشش ایرج افشار، تهران، علمی، 1363ش.
کراچکوفسکى، ایگناتى‏، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده‏، تهران، علمی و فرهنگی‏، 1379ش.
 مقدسی، محمد­بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان، 1361ش.
 یاقوت حموى، معجم البلدان، ترجمه علینقى منزوى، تهران، پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، 1380ش.
Ahmad, S. M., & Taeschner, Fr. Djughrafiya.”Djughrafiya “The encyclopaedia of Islam, New Edition, Leiden: E. J. Brill, 1991.
Khalidov, Anas B, “Ibn AL-Faqih Abu bakr Ahmad, Iranica, 1997.