نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری مدرسی معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران

2 استاد مجتمع عالی تاریخ، سیره و تمدن اسلامی وابسته به جامعة المصطفی العالمیه

3 استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران

چکیده

یکی از محورهای اخبار آخرالزمانی به القاب و عناوینی بازمی‌گردد که برای منجی موعود یا شخصیت‌های پیرامونی او به­ کار رفته ­است. در این تحقیق تلاش شده است سه مورد از این القاب یعنی «منصور»، «سفاح» و «حجت» با رویکردی تاریخی و فرایندی بررسی گردد. ضرورت و هدف به‌کارگیری چنین رویکردی که کمتر در آثار مهدوی و تاریخی دیده می‌شود، به جهت بازسازی ذهنیت مسلمانان سده‌های نخست در مسأله مهدویت و ارائه تفسیرهای نو از تکاپوهای موعودگرایانه به ­خصوص در نیمه قرن دوم است که با ریشه‌یابی، معناشناسی و کاربست‌پژوهشی القاب و از ره­گذر مطالعه منابع متقدم تاریخی و حدیثی و ارائه تحلیل‌های مستند به­ دست خواهد آمد. به ­نظر می‌رسد القاب یادشده که طیف‌ها و جریان‌های مختلف آن‌ها را به ­کار می­گرفتند، کارکردهای تاریخی قابل‌توجهی به­ خصوص در قرون نخستین اسلامی داشته‌اند؛ زیرا القاب منصور و سفاح بعدها جایگاه پررنگی در حرکت عباسیان یافتند و حجت نیز به لقبی مشترک در بین امامیان و اسماعیلیان با کاربست‌هایی متفاوت بدل شد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

-Historical Analysis of the Titles Related to Mahdi (with Emphasis on “Mansûr”, “Saffāh” and “Hojjat”)

نویسندگان [English]

  • Reza Baradaran 1
  • Nimatullah Safari Foroushani, 2
  • Khodamorad Salimian 3

1 PhD of Islamic Studies Education, University of Islamic Sciences, Qom, Iran

2 Professor of the Higher Complex of Islamic History, Tradition and Civilization Affiliated to the Al-Mustafa International University, Qom, Iran

3 Assistant Professor of Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran

چکیده [English]

One of the focal points of apocalyptic news goes back to the titles that have been used for the promised savior or the characters around him. In this research, three titles namely “Mansur”, “Saffāh” and “Hojjat” have been studied with a historical processing approach .The necessity and purpose of using such an approach, which is rarely seen in Mahdavi and historical works, is to reconstruct the mentality of Muslims in the first centuries on Mahdism and to present new interpretations of the promised endeavors, especially in the half of the second century A.H. That will be obtained by finding the roots, semantics and research application of the titles and by studying the earlier historical and hadith sources and presenting documentary analyzes. It seems that the mentioned titles, which were used by different parties and currents, had significant historical functions, especially in the first centuries of Islam. Because the titles Mansur and Safah later found a prominent place in the Abbasid movement and Hojjat also became a common title among the Shiites, Twelvers and the Isma’ilis, with different utilizations

کلیدواژه‌ها [English]

  • Isma’ilis
  • Twelvers
  • Hojjat
  • Mahdi
  • Saffāh
  • Abbasids
  • Mansûr
قرآن کریم.
عهدین.
آیتی، نصرت‌الله، «خسف بیداء»، مشرق موعود، ش14، تابستان 1389.
ابن‌اثیر، علی‌بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ﻫ.
ابن‌اعثم، أحمدبن اعثم الکوفی، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، 1411ﻫ.
ابن‌بابویه، علی‌بن حسین، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم، مدرسة الإمام المهدی(ع)، چاپ اول، 1404ﻫ.
ابن‌حبیب، ابوجعفر محمدبن حبیب‌بن امیة، کتاب المحبر، تحقیق ایلزة لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، بی‌تا.
ابن‌حزم، علی‌بن احمد، جمهرة أنساب العرب، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1403ﻫ.
ابن‌حماد، نعیم‌بن حماد، الفتن، تحقیق مجدی‌بن منصور الشوری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، 1423ﻫ.
ابن‌حنبل، احمدبن محمد، مسند الإمام أحمدبن حنبل، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، 1416ﻫ.
ابن‌درید، أبو بکر محمدبن الحسن‌بن درید الأزدی، الاشتقاق، قاهرة، چاپ سوم، 1378ﻫ.
همو، جمهرة اللغة، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ اول، 1988م.
ابن‌سعد، محمدبن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1410ﻫ.
ابن‌سیده، علی‌بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، بی‌تا.
همو، المخصص، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، بی‌تا.
ابن‌شعبه حرانی، حسن‌بن علی، تحف العقول عن آل الرسول، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، 1404ﻫ.
ابن‌طاووس، علی‌بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن (الملاحم و الفتن)، قم، مؤسسة صاحب الأمر(ع)، چاپ اول، 1416ﻫ.
همو، الملاحم و الفتن فی ظهور الغایب المنتظر(ع)، قم، الشریف الرضی، چاپ پنجم، 1398ﻫ.
ابن‌عساکر، علی‌بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، 1415ﻫ.
ابن‌عقده کوفی، احمدبن محمد، فضائل أمیر المؤمنین(ع)، قم، دلیل ما، چاپ اول، 1424ﻫ.
ابن‌قتیبة الدینوری، عبدالله‌بن مسلم (منسوب)، الإمامة و السیاسة (تاریخ الخلفاء)، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ دوم، 1410ﻫ.
همو، عیون الأخبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، ‏1418ﻫ.
ابن‌قولویه، جعفربن محمد، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویة، چاپ اول، 1356ش.
ابن‌کلبی، هشام‌بن محمد، جمهرة النسب،‏ تحقیق ناجی حسن، ‏بی‌جا، عالم الکتب، چاپ اول، 1407ﻫ.
ابن‌منادی، احمدبن جعفر، الملاحم، قم، دار السیرة، چاپ اول، 1418ﻫ.
ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ﻫ.
ابن‌هشام الحمیری، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
ابوالفرج اصفهانی، علی‌بن الحسین، الأغانی، بیروت، چاپ اول، 1415ﻫ.
همو، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
اربلی، علی‌بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی‌هاشمی، چاپ اول، 1381ﻫ.
ازهری، محمدبن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1421ﻫ.
اشعری قمی، سعدبن عبدالله، المقالات و الفرق، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، 1360ش.
انصاری، حسن، «ابو سهل نوبختی»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر موسوی بجنوردی، ج 5.
برادران، رضا و دیگران، «بررسی تحلیلی رویکردهای امویان به مسئله مهدویت»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش24، زمستان 1395.
بلاذری، أحمدبن یحیی‌بن جابر، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، 1417ﻫ.
بهنیا، محمدکاظم، نام‌نامه حضرت مهدی(ع)، تهران، رایحه، 1376ش.
بیهقی، احمدبن الحسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبد المعطی قلعجی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1405ﻫ.
جعفربن منصور، ابوالحسن جعفربن حسن‌بن حوشب، کتاب الکشف، تحقیق مصطفی غالب، بیروت، دار الاندلس، 1404ﻫ.
جوهری، اسماعیل‌بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ اول، 1376ﻫ.
جوینی شافعی، ‏ابراهیم‌بن سعد الدین، فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین و الأئمة من ذریتهم(ع)‏، تحقیق محمد باقر المحمودی، بیروت، مؤسسة المحمود، چاپ اول، 1400ﻫ.
حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1411ﻫ.
حسینیان مقدم، حسین، «مناسبات مکه و مدینه پیش از اسلام در چشم‌انداز روابط قحطانی - عدنانی»، نامه علوم انسانی، سال دوم، ش6، زمستان 1381 و بهار 1382.
حکیم، سید محمدحسن، «همسانی مفهوم پایه «حجت» در لغت با قرآن و دانش‌های اسلامی»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، سال اول، ش3، زمستان 1397.
حمیری، عبدالله‌بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، 1413ﻫ.
حمیری، نشوان‌بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، دمشق، دار الفکر، چاپ اول، 1420ﻫ.
خزاز رازی، علی‌بن محمد، کفایة الأثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر، قم، بیدار، 1401ﻫ.
خصیبی، حسین‌بن حمدان، الهدایة الکبری، بیروت، مؤسسة البلاغ، چاپ اول، 1419ﻫ.
خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، أو، مدینة السلام، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1417ﻫ.
دانی، ابوعمرو عثمان‌بن سعید، السنن الواردة فی الفتن و غوائلها و الساعة و أشراطها، تحقیق رضاءالله‌بن محمد إدریس المبارکفوری، ریاض، دار العاصمة، 1416ﻫ.
دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان روز، چاپ پنجم، 1386ش.
همو، «حجت»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر حداد عادل، ج 12.
دینوری، احمدبن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر و جمال‌الدین شیال، قم، منشورات الرضی، 1368ش.
راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، محاضرات الأدباء و محاورات الشعراء و البلغاء، تحقیق عمر فاروق، بیروت، شرکة الارقم‌بن ابی‌الارقم، 1420ﻫ.
سامانی، سید محمود، «پژوهشی در موقعیت بیداء و رویدادهای واقع در آن از محل احرام تا فرونشست آن از منظر فریقین»، پژوهش‌های مهدوی، ش29، تابستان 1398.
سلیمیان، خدامراد، فرهنگ نامه مهدویت، تهران،‏ بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(ع)، چاپ اول، 1388ش.
شمشاطی، علی‌بن محمدبن مطهر عدوی، الأنوار و محاسن الأشعار، بغداد، دار الحریة لطباعة، 1396ﻫ.
شوشتری، قاضی نورالله مرعشی، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ اول، 1409ﻫ.
شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف الرضی، چاپ سوم، 1364ش.
صاحب‌بن عباد، اسماعیل‌بن عباد، المحیط فی اللغة، بیروت، عالم الکتب‏، چاپ اول، بی‌تا.
صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانه‏های ظهور، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، 1385ش.
صادقی تهرانی، محمد،‌ بشارات‌ عهدین، تهران، شکرانه، 1396ش.
صدوق، محمد‌بن علی‌بن بابویه، علل الشرائع‏، قم، کتاب فروشی داوری‏، 1966م.
همو، عیون أخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، چاپ اول، 1378ﻫ.
همو، کمال‌الدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1359ش.
صفار، محمدبن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص)، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، 1404ﻫ.
طبرانی، سلیمان‌بن احمد، المعجم الأوسط، تحقیق طارق‌بن عوض‌الله و عبدالمحسن‌بن إبراهیم الحسینی، قاهره، دار الحرمین، 1415ﻫ.
طبرسی، احمدبن علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، 1403ﻫ.
همو، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، 1390ﻫ.
طبری آملی صغیر، محمدبن جریربن رستم، دلائل الإمامة، قم، بعثت، چاپ اول، 1413ﻫ.
طبری، محمدبن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ﻫ.
طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تهران، کتاب‌فروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۴۱۶ﻫ.
طوسی، محمدبن الحسن، تهذیب الأحکام، تحقیق خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، 1407ﻫ.
همو، الغیبة (کتاب الغیبة للحجة)، قم، دار المعارف الإسلامیة، چاپ اول، 1411ﻫ.
همو، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، 1411ﻫ.
عسکری، نجم‏الدین جعفر، المهدی الموعود المنتظر(ع) عند علماء اهل السنة و الإمامیة، قم، مؤسسة الإمام المهدی(ع)، چاپ اول، 1360ش.
عظیم زاده، طاهره، «یادکرد از حسین‌بن روح نوبختی در منابع کهن (سده‌های 4 تا 8 هجری)»، مطالعات اسلامی تاریخ و فرهنگ، ش89، پاییزوزمستان 1391.
عمر، فاروق، بحوث فی التاریخ العباسی، بیروت، دار القلم، 1977م.
همو، «فرهنگ مهدویت در لقب‌های خلفای عباسی»، ترجمه غلامحسن محرمی، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال اول، ش1، بهار 1393.
عیاشی، محمدبن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، 1380ﻫ.
غفوری، محمد، «بررسی ماهیت حدیث جابر و جایگاه آن در اثبات نام دوازده امام(ع)»، سیره پژوهی اهل‌بیت (ع)، ش4، بهاروتابستان 1396.
فراهیدی، خلیل‌بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، چاپ دوم، بی‌تا.
فرمانیان آرانی، مهدی و حامد قرائتی، «گونه شناسی کارکردی مفهوم مهدویت با تکیه بر گزارشات تاریخی»، مشرق موعود، ش30، تابستان 1393.
فقهی زاده، عبدالهادی و سید جعفر صادقی، «نقش عباسیان در جعل و تحریف روایات مهدوی»، مشرق موعود، سال هشتم، ش29، بهار 1393.
قاضی نعمان، محمدبن حیون، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، 1409ﻫ.
کرمانی کجور، محمد و حامد منتظری مقدم، «نقد مقاله بررسی ماهیت حدیث جابر و جایگاه آن در اثبات نام دوازده امام»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ش45، پاییزوزمستان 1397.
کلینی، محمدبن یعقوب‌بن اسحاق، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ﻫ.
کورانی، علی، المعجم الموضوعی لإحادیث الإمام المهدی(ع)، بیروت، دار المرتضی، چاپ اول، 1430ﻫ.
کوفی، فرات‌بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی، چاپ اول، 1410ﻫ.
مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ﻫ.
مجهول، أخبار الدولة العباسیة و فیه أخبار العباس و ولده، تحقیق عبدالعزیز الدوری و عبدالجبار المطلبی، بیروت، دار الطلیعة، 1391ﻫ.
مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، 1386ش.
مسعودی، ابوالحسن علی‌بن الحسین‌بن علی، التنبیه و الاشراف، تصحیح عبد الله اسماعیل الصاوی، قاهره، دار الصاوی، بی‌تا.
همو، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، 1409ﻫ.
مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، بی‌تا.
معارف، مجید و مهین خمارلو، «تحقیق و بررسی موضوعی حدیث قدسی لوح حضرت زهرا(ع)»، سفینه، ش35، تابستان 1391.
مفید، محمدبن محمد، (منسوب)، الإختصاص، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، 1413ﻫ.
همو، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413ﻫ.
همو، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، تحقیق علی میرشریفی، ‏قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413ﻫ.
مقدسی، مطهربن طاهر، البدء و التاریخ، تحقیق بور سعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
مقریزی، أحمدبن علی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1420ﻫ.
موسسه معارف اسلامی، معجم أحادیث الإمام المهدی(ع)، قم، مسجد مقدس جمکران، چاپ دوم، 1428ﻫ.
مهدوی راد، محمدعلی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، حدیث پژوهی، سال ششم، ش12، پاییزوزمستان 1393.
نعمانی، محمدبن ابراهیم، الغیبة، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ اول، 1397ﻫ.
نوبختی، حسن‌بن موسی، فرق الشیعة، قم، دار الأضواء، چاپ دوم، 1404ﻫ.
نوری، حسین‌بن محمد تقی، نجم ثاقب در احوال امام غایب(ع)، تحقیق صادق برزگر، ‏قم، مسجد جمکران، چاپ دهم، 1384ش.
نویری، شهاب‌الدین احمدبن عبدالوهاب، نهایة الأرب فی فنون الأدب، قاهره، دار الکتب و الوثائق القومیة، چاپ اول، 1423ﻫ.
واقدی، محمدبن عمر، کتاب المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ سوم، 1409ﻫ.
یاقوت حموی، یاقوت‌بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، بی‌تا.
یزدی حائری، علی‌بن زین‌العابدین، إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب(ع)، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، 1422ﻫ.
یعقوبی، محمدبن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.