نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه نقاشی، دانشکده مهندسی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

2 دانشیار گروه پژوهش هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران

چکیده

برپایه الگوی طبیعت ­گرای نقاشی اروپایی، ساختار پرسپکتیو در نگارگری ایرانی ناشیانه توصیف می­شود، درحالی­که توانایی نگارگر ایرانی در بازنمایی جهان ­باید برپایه اصول دیگری بررسی شود. هدف این پژوهش تبیین دلایل روی­ گردانی از بازنمایی منظر و هندسه بینایی، در فرایند تولید نگارگری ایرانی در قیاس با قواعد بصری منتج از نظریه­ ابصار ابن ­هیثم در قالب پرسپکتیو خطی است. دست­ یابی به این هدف، ذیل تبیین ساختار پرسپکتیو خطی در نقاشی اوایل دوره رنسانس و ارتباط آن با چهارچوب فکری مسلط بر علم و جهان­بینی رایج در آن دوره، در مقایسه با ساختار پرسپکتیو در نگارگری مکتب تبریز دوم و ارتباط آن با چهارچوب فکری مسلط بر علم و جهان­ بینی اسلامی، ممکن شده­ است. این پژوهش کیفی با مشاهده آثار و مطالعه کتابخانه‌ای به­ انجام رسیده ­است. براساس یافته ­ها، قواعد بصری منتج از نظریه ابصار ابن­ هیثم، سرشتی کمّی دارد که بر اساس ساختار هندسه بینایی و در قالب پرسپکتیو خطی نوعی بازنمایی سوبژکتیو را هم­سو با چهارچوب فکری مسلط بر علم و جهان ­بینی دوره رنسانس نمایش می­ دهد. در مقابل، ساختار پرسپکتیو در نگارگری ایرانی نوعی بازنمایی ابژکتیو است که اشیا و جهان دیداری را فارغ از منظر سوژه و در قالب ساختار هندسه اسلامی و زاویه دیدِ قائم نمایش می­دهد. این نوع زاویه دید که برپایه دریافت و تفسیر جهان به صورت سلسله ­مراتبی و مستقل از فاعل شناسا در جهان­ بینی اسلامی ممکن می ­شد، از درون اجازه پیدایش و پرورش فن پرسپکتیو خطی را که از رویکردی کمی به مطالعه فرایند احساس بینایی منتج شده­ است، نمی­­ داد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Visual Principles of Design in Islamic-Iranian Paintings and Visual Principles of Ibn al-Haytham’s Vision Theory; A Comparative Study

نویسندگان [English]

  • Parvaneh Delfani 1
  • Esmael Bani Ardalan 2

1 Assistant Professor of Painting, University of Zanjan, Zanjan, Iran

2 Associate Professor of Art Research, University of Art, Tehran, Iran

چکیده [English]

According to the model of European painting realism, the structure of perspective in Iranian painting is inexpertly described, while the ability of an Iranian painter to represent the world should be examined on the basis of other principles. The purpose of this research is to explain the reasons of avoidance from representation of perspective and visual geometry in the procedure of Persian Painting production, in comparison with visual principles resulted from Ibn al-Haytham’s vision theory as linear perspective.This research indicates that the visual principles resulted from vision theory of Ibn al-Haytham has a quantitative characteristic based on the geometry of sight. This geometrical structure as a linear perspective demonstrates a kind of subjective representation aligned with theoretical paradigm of science and ideology of Renaissance. The structure of perspective in Persian Painting, by contrast, doesn’t fit visual geometry; and it is a kind of objective representation according to which objects and visual world are depicted, regardless of subject’s view, from various viewpoints and are finally combined into the form of pure geometry structure and right angle view. This kind of angle of view, made possible by perceiving and interpreting the world hierarchically and independently of knowing subject in Islamic ideology, didn’t let the linear perspective techniques, which are resulted from a quantitative approach to study the procedure of visual sensation, to initiate and develop within inside

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn al-Haytham
  • Perspective
  • Vision Theory
  • Persian Painting
آژند، یعقوب، هفت اصل تزیینی هنر ایران، تهران، پیکره، 1393ش.
آقایی، عبدالله، «مواجهه دو مفهوم فضا در تماس نگارگری ایرانی با نقاشی رنسانس»، متافیزیک،‌ سال ششم دوره جدید، ش۱۸، 1394ش.
همو، «هستی­شناسی پیدایش پرسپکتیو خطی در نقاشی ایرانی»، پایان­نامه دکتری رشته پژوهش هنر، دانشگاه هنر اصفهان، 1396ش.
اردلان،‌ نادر، لاله بختیار، حس وحدت (نقش در سنت معماری ایرانی)، ترجمه ونداد جلیلی، تهران، علم معمار، 1391ش.
برت،‌ ادوین آرتور، مبانی مابعدالطبیعی علوم نوین، ترجمه عبدالکریم سروش، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1369ش.
بهشتی، محمدرضا، «سرآغازهای سوبژکتیویسم در فلسفه و هنر»، فلسفه، ش۱، 1385ش.
پاکباز، رویین، دایرة المعارف هنر، تهران، فرهنگ معاصر، 1389ش.
ترکی شریف آبادی، داریوش، ‌ندا ابراهیمی،‌ علم مناظر و مرایا، تهران، مدرسه، 1384ش.
دلفانی، پروانه، «تأثیر نظریه ابصار ابن هیثم بر رواج پرسپکتیو خطی در نقاشی دوره رنسانس»، تاریخ و تمدن اسلامی،‌ ش ۲۸، 1397ش.
همو، «مقایسه قواعد بصری حاکم بر طراحی در نگارگری ایرانی- اسلامی با نظریه ابصار ابن‌هیثم»، پایان­نامه دکتری رشته تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشگاه هنر تهران، 1398ش.
رجبی، محمدعلی، آناهیتا مقبلی، شاهنامه شاه­طهماسبی، ‌تهران، فرهنگستان هنر، 1392ش.
ضیمران، محمد، «نقدی بر موضوعیت ذهن بر پایه تحلیل ماهیت علم و تکنولوژی»، زیباشناخت، ش۱۰، 1383ش.
همو، نگاهی به فلسفه روشنگری و بازتاب آن در هنر، تهران، نقش جهان، 1393ش.
کاسیرر، ارنست، فرد و کیهان در فلسفه رنسانس، ترجمه یدالله موقن، تهران، ماهی، 1393ش.
کریچلو، کیت، تحلیل مضامین جهان شناختی نقوش اسلامی، ترجمه سیدحسن آذرکار، تهران، حکمت، 1389ش.
گرابر، اولگ، مروری بر نگارگری ایرانی، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران، متن، 1390ش.
موقن، یدالله، مقدمه مترجم بر کتاب فرد و کیهان در فلسفه رنسانس، تهران، ماهی، 1393ش.
نجیب اوغلو،‌ گل­رو، هندسه و تزیین در معماری اسلامی، طومار توپقاپی، ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی، تهران، روزنه، 1389ش.
نصر، سیدحسین، نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، تهران، دانشگاه تهران، 1395ش.
همو، صدرالمتألهین شیرازی و حکمت متعالیه، ترجمه حسین سوزنی، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، 1382ش.
همو، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، علمی و فرهنگی، 1384ش.
نصری، عبدالله، انتظار بشر از دین، (بررسی دیدگاه‌ها در دین‌شناسی معاصر)، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۸۳ش.
نظیف، مصطفی، ابن­هیثم دانش نورشناسی، آراء و اکتشافات، ترجمه فاطمه موحدی طوسی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴ش.
هوسرل، ادموند، بحران علوم اروپایی و پدیدارشناسی استعلایی: مقدمه­ای بر پدیدارشناسی، ترجمه غلام­عباس جمالی، تهران، گام نو، ۱۳۸۸ش.
Belting, Hans, Florance and Baghdad Renaissance Art and Arab Science, Translated by Deborah Lucas Schneider, Cambridge, Massachusetts, and London, England: Belknap Press of Harvard University, 2011. 
Damisch, Hubert, The Origin of Pespective, Translated by Jhone Goodman, Cambridge, Massachusset: The MIT Press, 1995.