نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

طلبه سطوح عالی حوزه علمیه قم؛ دانشجوی ارشد علوم قرآن و حدیث پردیس فارابی دانشگاه تهران

چکیده

یکی از مهم­ترین  روش­ها برای شناخت جایگاه یک نویسنده و آثارش در میان یک مذهب، بررسی سیر تاریخی توجه عالمان آن مذهب به آن نویسنده و آثارش است. یکی از نویسندگان بزرگی که در سده­ های اخیر مورد توجه عالمان امامیه قرار گرفته، قاضی نعمان مغربی (د 363ه‍)، بزرگ­ترین فقیه اسماعیلی است. با آن­که کتاب­های وی، از روزگار صفویه رسما به حوزه­های امامیه راه یافته­ است، اما برخی بر این باورند که پیش از آن نیز اقبال گسترده­ای از سوی عالمان امامیه به آثار او وجود داشته ­است، که این خود می­تواند قرین ه­ای مهم برای اثبات اعتبار کتاب­ های وی نزد امامیه باشد. در این مقاله برای یافتن پاسخ به این پرسش که قاضی نعمان چه جایگاهی میان عالمان امامی­ مذهب داشته، سیر توجه عالمان امامیه نسبت به کتاب­های قاضی نعمان در طول تاریخ، به­ ویژه در روزگار پیش از صفویه، بررسی و مشخص شده ­است. آثار قاضی نعمان تا پیش از صفویان، شهرتی در میان امامیان نداشته و بیشتر آثاری که از او در میان بخشی از عالمان امامی به­ یادگار مانده، حاصل تلاش­های فردی خود آن عالمان بوده ­است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Chronology of the Attention of Imāmi Scholars to al-Qāḍī Nuʿmān’s Works (with Emphasis on Pre-Safavīd Era)

نویسنده [English]

  • Mohammad Afi Khorasani

student of Qom seminary ; Master student of Quranic and Hadith sciences, Farabi branch, University of Tehran

چکیده [English]

In order to be able to know more exactly the position of a writer and his works in a religion, it is worth examining various parallels. Among these parallels, one of the most important is the study of the Chronology of the attention of the scholars of that religion to the author and his works. al-Qāḍī Nuʿmān al-Maghribi (d. 363 AH) is one of the greatest Ismaili jurist and some of whose books has drawn the attention of Imami scholars in recent centuries. Although his books have officially entered the field of Imamiyya since the Safavid period, but some believe that before this period, Imamis scholars have paid much attention to his works, which can be important evidence in proving the reliability of his books to the Imamis. In order to answer this question, this article intends to examine the ups and downs of the attention of Imami scholars to the books of al-Qāḍī Nuʿmān throughout history, especially in the pre-Safavid era, and in this way, it makes the position of his works clearer among them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • al-Qāḍī Nuʿmān
  • Daʿāʾim al-islām
  • Imāmīs
  • Ismāʿīlīs
  • Cultural Interactions Between Religions
ابن­بابویه، محمد بن على، من­لا­یحضره­الفقیه، تحقیق علی­اکبر غفاری، قم، جامعه­مدرسین، 1413ه‍.
ابن­خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان، تحقیق احسان عباس، بیروت، 1971ـ1972م.
ابن­شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، المطبعة الحیدریة، 1380ه‍.
همو، مناقب آل أبی­طالب(ع)، قم، انتشارات علامه، 1379ه‍.
ابن­طاووس، علی بن موسى، فرج المهموم، قم، دار الذخائر، 1368ه‍.
همو، کشف المحجة، تحقیق محمد حسّون، قم، بوستان کتاب، 1375ش.
ابن­عنبه، احمد بن على، عمدة الطالب فی أنساب آل ابی­طالب، قم، انصاریان، 1417ه‍.
افندی، عبدالله بن عیسی­، ریاض­العلماء، تحقیق احمد حسینی اشکوری، بیروت، التاریخ العربی، 1431ه‍.
انصاری، مرتضى بن محمدامین، المکاسب، قم، کنگره شیخ اعظم انصارى‌، 1415ه‍.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلى‏ تصانیف ‏الشیعة، بیروت، دار الأضواء، 1403ه‍.
همو‏، طبقات ­أعلام ­الشیعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، 1430ه‍.
بحر العلوم، محمدمهدى بن مرتضى‏، الفوائد الرجالیة، تهران، مکتبة الصادق، 1363ش.
بحرانى، یوسف بن احمد، الحدائق­ الناضرة، قم، جامعه­مدرسین، 1405ه‍.
بهبهانى، محمدباقر بن محمداکمل‌، مصابیح ­الظلام‌، قم، مؤسسه العلامة الوحید البهبهانی، 1424ه‍.
بیاضی­عاملی، على بن یونس‏، الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، نجف، المکتبة الحیدریة، 1384ه‍.
پایگاه­ اینترنتی فهرستگان نسخ­خطی.[1]
پوناوالا، اسماعیل، «القاضی النعمان و الفقه الاسماعیلی»، در:  الاسماعیلیون و العصر الوسیط؛ تاریخهم و فکرهم، سرویراستاری: فرهاد دفتری، ترجمه سیف­الدین القصیر، بیروت، دار المدی، 1999م.
ثعالبى، عبدالملک بن محمد، یتیمة­الدهر فی­محاسن­أهل­العصر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1420ه‍.
حر عاملی‌، محمد بن حسن، أمل‌­الآمل‌، تحقیق‌ احمد حسینی‌، بغداد، 1385ه‍.
همو، وسائل­ الشیعة، قم، آل­البیت(ع)‏، 1409ه‍.
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1417ه‍.
دفتری، فرهاد، معجم ­التاریخ­ الإسماعیلی، ترجمه سیف­الدین القصیر، بیروت، دار الساقی، 2016م.
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ­الإسلام، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، دار الغرب الإسلامی، 2003م.
سیستانى، على، قاعدة لا ضرر و لا ضرار، قم، دفتر آیت­الله سیستانى‌، 1414ه‍.
شبیری زنجانی، موسى، کتاب نکاح (تقریرات درس)، قم، رأى‌­پرداز، 1419ه‍.
همو، دروس خارج صوم (تقریرات درس)، قم، مرکز فقهی امام باقر(ع)، بی­تا.
شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، چاپخانه اسلامیه، 1375-1376ه‍.
شهید اول، محمد بن مکى‌، ذکرى­ الشیعة، قم، آل­البیت ­(ع)، 1419ه‍.
صاحب جواهر، محمد حسن‌، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‌، 1404ه‍.
صدرایى خویى‏، على، کافى­پژوهى در عرصه نسخه­هاى­خطى‏، قم، دار الحدیث، 1429ق‏.
صفدی، خلیل بن ایبک‏، الوافی ­بالوفیات‏، تحقیق هلموت ریتر، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر، 1401ه‍.
طباطبائی، عبدالعزیز، «مکتبة العلّامة الکراجکی»، تراثنا، سال 11، ش43ـ44، 1416ه‍.
طوسی، محمد بن حسن، فهرست­ کتب­ الشیعة، تحقیق عبدالعزیز طباطبائی، قم، ستاره، 1420ه‍.
علامه حلى، حسن بن یوسف، مختلف­ الشیعة، قم، جامعه­مدرسین، 1413ه‍.
فخر المحققین، محمد بن حسن، إیضاح ­الفوائد، قم، اسماعیلیان‌، 1387ه‍.‌
قاضی نعمان، نعمان بن محمد، الإیضاح، تحقیق محمدکاظم رحمتی، در: میراث حدیثی شیعه، ج10، به­کوشش مهدی مهریزی، علی صدرایی خویی، قم، دار الحدیث، 1382ش.
همو، المجالس و المسایرات، بیروت، دار الغرب الإسلامی، 1997م.
همو، دعائم الإسلام، تحقیق آصف فیضی، قم، آل­البیت­(ع)، 1427ه‍.
همو، شرح الأخبار، تحقیق محمدحسین‏ حسینى جلالى، قم، جامعه­مدرسین‏، 1409ه‍.
کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن­طاووس و احوال و آثار او، قم، ترجمه رسول جعفریان، علی قرایی، قم، کتابخانه آیت­الله مرعشى نجفى، 1371ش.
کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، تحقیق عبدالله نعمة، قم، دار الذخائر، 1410ه‍.
مجلسی، محمد باقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، 1403ه‍.‏
مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلی، روضة­المتقین، قم، کوشان­پور، 1406ه‍.
مددی، احمد، درس­خارج فقه، 1384ش، جلسه 25، 26، 27.[2]
مقریزی، احمد بن علی، الخطط المقریزیة، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1418ه‍.
نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، تحقیق موسى شبیری زنجانی، قم، جامعه­مدرسین، 1365ش.
نوری، حسین بن محمدتقى‏، مستدرک­ الوسائل(الخاتمة)، قم، آل­البیت­(ع)، 1408ه‍.
هاشم بن محمد، مصباح الأنوار، نسخه­خطی، نجف، کتابخانه آیت­الله حکیم، شماره 657.
Daftary, Farhad, Ismaili Literature; A Bibliography of Sources and Studies, I.B.Tauris Publishers, London, New York, in association with the Institute of Ismaili Studies, London, 2004.
Madelung, Wilferd, “The Sources of Ismāʿīlī Law”, Journal of Near Eastern Studies, 35, 1976.
Poonawala, Ismail K, “A reconsideration of al-Qāḍī al-Nuʿmān’s madhhab”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 37, 1974.
Poonawala, Ismail K, “Al-Qāḍī al-Nuʿmān’s works and the sources”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 36, 1973.
Stewart, Devin J, The Disagreements of the Jurists: A Manual of Islamic Legal Theories (Kitāb Iḫtilāf uṣūl al-maḏāhib), Introduction, New York, New York University Press, 2015.
Walker, Paul E, Exploring an Islamic Empire; Fatimid History and its Sources, LB.Tauris Publishers, in association with The Institute of Ismaili Studies, London, 2002.
 
[1]. https://scripts.nlai.ir