نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری باستان شناسی، دانشگاه هنر اصفهان

2 دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

3 استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران

چکیده

در منابع تاریخی درباره حضور اسماعیلیان در کوره/ ناحیه ارجان، در جنوب غربی ایران، و به­ ویژه قلاع و استحکامات آنان گزارش­های پراکنده ­ای در دست است. بررسی و مطالعه باستان­ شناختی قلعه­ های منتسب به اسماعیلیان در این ناحیه هدفی است که این مقاله دنبال کرده ­است. استحکامات موجود در این ناحیه، نشان از اهمیت بسیاری از قلاع و دژهای دفاعی طی سده­ های میانه­ اسلامی دارد که تنها با همسنجی آن‌ها با متون تاریخی و مطالعات اکولوژیکی می‌توان به اهمیت و جایگاه آن‌ها پی برد. اسماعیلیان به سبب موقعیت جغرافیایی راهبردی و اهمیت اقتصادی کوره اَرَّجان‌‌ از اوایل قرن پنجم هجری، به این منطقه وارد شدند. براساس متون تاریخی و همسنجی با شواهد باستان ­شناختی، قلاع اسماعیلیان در این شامل قلعه­ های نادر(ناظر)، جلادجان، طنبور و دیرآب بوده که حاکی از حضور پیروان این فرقه در ناحیه ارجان و فعالیت‌های سیاسی- نظامی آن‌ها در این ناحیه به­ ویژه در دوره سلجوقی است.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ismā'iliyah Castles in Arrajān State: An Archaeological Research

نویسندگان [English]

  • Hossein Sepidnameh 1
  • Ahmad Salehi Kakhki 2
  • Sayed Hashem Hosseini 2
  • Ebrahim Raygani 3

1 PhD Student, Department of Archaeology, Faculty of Conservation, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran

2 Associated Professor, Department of Archaeology, Faculty of Conservation, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran

3 Associate Professor, Department of Archaeology, University of Neyshabur, Neyshabur, Iran

چکیده [English]

Neyshabur, Iran
The Ismā'iliyah is one of the most important sects of Shīʿite in the early and middle centuries of Islam, and despite the written historical sources indicating their presence in Arrajān State in the southwest of Iran, their castles and fortifications in this area, especially in the mountainous area to the north and east of it, has not been investigated and studied archaeologically so far. The most important goal of this article is the archaeological investigation and study of the castles attributed to them in this area. Therefore, this article seeks to answer that to what extent the number of castles attributed to this political-religious movement is consistent with the historical texts? The method of gathering the data of the article is based on library sources and archaeological survey of the studied castles and also has a descriptive-historical research method with a cultural history approach. The results of the following article show that due to the strategic geographical location and the economic importance of the Arrajān state for Ismā'iliyah, they entered the Arrajan state from the beginning of the fifth century AH. According to historical texts and comparison with archeological evidence, there have been more than four strong forts of the Ismā'iliyah bases that indicates the presence of followers of this sect in Arrajān region and their political and military activities in this region, especially during the Seljuk period

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ismā'iliyah in Iran
  • defensive fortifications and Casteles Ismā'iliyah
  • Historical Geographic of Arrajān State
  • Relationship of Ismā'iliyah and Seljuk
آزادی، احمد، گزارش فصل چهارم بررسی­های باستان­شناختی منطقه­ی کهگیلویه، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی،1391ش.
ابن­اثیر، عزالدین، تاریخ کامل اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران، موسسه مطبوعات علمی، 1371ش.
ابن­بلخی، فارسنامه ابن­بلخی، توضیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی، شیراز، بنیاد فارس­شناسی، 1385ش.
اسماعیلی­ جلودار، محمداسماعیل، «گزارش مقدماتی کاوش نجات­بخشی در بندر تاریخی سیراف» مجموعه مقاله­های نهمین گردهمایی سالانه باستان­شناسی ایران، 1386ش.
اقتداری، احمد، خوزستان و کهگیلویه و ممسنی، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، 1359ش.
ایوانف، ولادیمیر، «ناصرخسرو و اسماعیلیان»، کتاب اسماعیلیان، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، 1392ش.
باسورث، ادموند کلیفورد، سلسله­های اسلامی جدید راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، مرکز باستان­شناسی اسلام و ایران، 1381ش.
برتلس، آ.د، ناصرخسرو و اسماعیلیان، ترجمه آرین­پور، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1346ش.
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، نگارش منصور ثروت، تهران، امیرکبیر، 1378ش.
جیهانی، ابوالقاسم احمد، اشکال العالم، ترجمه عبدالسلام کاتب، تهران، انتشارات آستان قدس رضوی، 1368ش.
حافظ ابرو، شهاب­الدین عبدالله خوافی، جغرافیاى حافظ ابرو، به تصحیح صادق ‏سجادى، تهران‏، میراث مکتوب، 1375ش‏.
حسینی­منشی، محمدمیرک، ریاض­الفردوس خانی، به کوشش ایرج افشار و فرشته صرافان، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، 1385ش.
خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، مصصح مصطفی عبدالقادر عطار، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
رایگانی، ابراهیم، مهدی موسوی کوهپر و جواد نیستانی، «واکاوی عوامل موثر بر ویرانی ارجان پس از چندین قرن رونق و شکوفایی» فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، شماره 28، 1394ش.
دفتری، فرهاد، تاریخ و سنت­های اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، فرزان روز، 1391ش.
رجبی، نوروز، گزارش نهایی بررسی باستان شناختی شهرستان بهمئی، یاسوج، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1389ش.
رشیدالدین فضل­الله، جامع­التواریخ: اسماعیلیان، به کوشش محمدتقی دانش­پژوه و محمد مدرسی زنجانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1381ش.
زرکوب شیرازی، احمد ابن­ابی­الخیر، شیرازنامه، شیراز، موسسه فرهنگی و پژوهشی دانشنامه فارس، 1390ش.
سپیدنامه حسین، احمد صالحی کاخکی و حشمت الله سپهوند، «پایگاه فرهنگی قلعه جص و کنشت مجوسان در سده­های نخستین اسلامی» مجله پژوهش‌های تاریخی، شماره34، 1395ش.
سپیدنامه حسین، احمد صالحی کاخکی، هاشم حسینی و ابراهیم رایگانی، «مطالعه و تحلیل عوامل شکل­گیری، کارکرد و اهمیت قلاع و دژهای دفاعی کوره ارجان از صدر اسلام تا پایان سلجوقی» مجله مطالعات تاریخی جنگ، شماره 11، 1399ش.
طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، ج17، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، 1375ش.
عطایی، محمدتقی و زارع، شهرام، «گزارش برنامه مطالعات باستان­شناسی سد چم­شیر؛ شهرستان گچساران، استان کهگیلویه و بویراحمد (فصل یکم؛ زمستان 1395)»، گزارش­های شانزدهمین گردهمایی سالانه باستان­شناسی ایران (مجموعه مقالات)، تهران، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1397ش.
فدایی خراسانی، محمدبن زین­العابدین، هدایه المومنین الطالبین، تصحیح و اهتمام الکساندر سیمیونوف، تهران، انتشارات اساطیر، 1373ش.
کمالی­زاد، ژاله، بررسی و مطالعه باستان­شناختی قلعه خان­لنجان، دانشگاه تهران، پایان نامه کارشناسی ارشد باستان­شناسی، 1388ش.
کیوانی، مهدی، پیشه­وران و زندگی صنفی آنان در عهد صفوی، ترجمه یزدان فرخی، تهران، امیرکبیر، 1395ش.
گاوبه، هاینس، ارجان و کوه گیلویه، ترجمه سعید فرهودی، تهران، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، 1359ش.
لوئیس، برنارد، تاریخ اسماعیلیان، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، انتشارات توس، 1362ش.
مستوفی، حمدالله، نزهه­القلوب، بکوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابخانه طهوری، 1336ش.  
مقدسی، محمد ابن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه­الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران، 1361ش.
ناصرخسرو، سفرنامه ابومعین حمیدالدین ناصربن­خسرو قبادیانی، بکوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابخانه طهوری، 1344ش.
ویتکمب، دونالد، «خلیج فارس در آغاز دوره اسلامی؛ مشارکت باستان­شناسی با تاریخ منطقه­ای» خلیج فارس از قدیمیترین دوران تاکنون، ترجمه محمد آقاجری، تهران، انتشارات ققنوس،1393ش.
ویلی، پیتر، آشیانه عقاب: قلعه­های اسماعیلی در ایران و سوریه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، نشر فرزان روز، 1386ش.
هاجسن، «دولت اسماعیلیه( نزاریان ایران)» اسماعیلیان، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، 1363ش.
یاقوت حموی، معجم­البلدان، ج1، ترجمه علینقی منزوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، 1383ش