نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

فتوح مصر و أخبارها نگاشته ابن­ عبدالحکم (د 257ﻫ) از نخستین فتوح ­نگاری­ های اسلامی درباره سرزمین های غربی جهان اسلام به‌ویژه مصر است.  قدمت و اصالت کتاب و اقتباس ­های مورخان بعدی از آن، دستیابی به رویکرد و نگرش تاریخی نویسنده در نگارش آن را ضروری می ­سازد. به این مهم در پژوهش حاضر با واکاوی جزءنگرانه برخی از روایت ­های کتاب توجه شده ­است. رویکرد دینی نویسنده، عامل اصلی در گزینش و نقل روایت­ های تاریخی این کتاب بوده‌است. بر همین اساس، عنصر «ایمان» را عامل اصلی کامیابی مسلمانان در فتح مصر در مقابل مادی ­گرایی حاکمان بیزانسی­ می­داند. «عرب ­گرایی» نیز از طریق تأکید نویسنده بر سبک زندگی بدوی عرب، رقابت‌های قبیله ای و ذکر اطلاعات نسب­ شناسی، بر تاریخ ­نگری ابن­ عبدالحکم مؤثر واقع شده‌است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Religious-Ethnic Approach in the Futūḥ-Writings of the Islamic Period; A Study on Futūḥ Al-Miṣr va Akhbāruha by Ibn ‘Abd al-Hakam

نویسنده [English]

  • Mohammad Taqavi

PhD Student in History and Civilization of Islamic Nations, Tehran University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Futūḥ Misr va Akhbāruha by Ibn Abd Al-Hakam is one of the works on Futūh in Early Islamic Historiography that was written about Western Islamic Lands, especially Egypt. The pioneering nature of this book, which historians have used since then, makes it necessary to obtain the historical approach of Ibn Abd Al-Hakam and what affecting his historiography. This issue has been considered in this research with a partial view of the narratives of the mentioned book. On this basis, firstly, the importance of historical information of this book in the course of Islamic Futūḥ-writings has been examined and then based on ethnic and religious-jurisprudential attitudes that can be recognized in the historical thought of Ibn-Abd al-Hakim, his way of narrating the process of Muslim conquests in Egypt is studied. In many cases, those attitudes have been used in parallel with each other in the book's narrations

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Abd Al-Hakam
  • Futūḥ Misr va Akhbāruha
  • Islamic Egypt
  • Futūḥ-Writing
  • Early Islamic Historiography
آزادی، فیروز، «فتوح ابن­عبدالحکم؛ روایتی اصیل از فتح مصر به­دست مسلمانان»، کتابماه تاریخ و جغرافیا، ش101-103، اسفند 1384 و فروردین و اردیبهشت 1385.
ابراهیم، عزالدین، «پژوهشی در نامه­های پیامبر(ص)»، ترجمه حسین علینقیان، آینه پژوهش، ش147، مرداد و شهریور 1393.
ابن­تغری بردی، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، 1392ق.
ابن­حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، بیروت، دار صادر، 1325ق.
ابن­عبدالحکم، عبدالرحمن، فتوح مصر و المغرب، به کوشش علی محمدعمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، 1415ق.
ابویوسف، یعقوب بن ابراهیم، الخراج، قاهره، مطبعه السلفیة، 1352ق.
بکری، عبدالله، المسالک و الممالک، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1992م.
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1988م.
پنجه، معصومعلی، «خطط­نگاری در مصر اسلامی»، تاریخ و تمدن اسلامی، ش2، پاییز و زمستان 1384.
حاتمی، امیرحسین، بینش و روش در تاریخ­نگاری تقی­الدین مقریزی، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام، 1396.
حاجی­­خلیفه، مصطفی بن عبدالله،کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی­تا.
دوری، عبدالعزیز، نشأة علم التأریخ عند العرب، امارات، مرکز زاید للتراث و التاریخ، 2000م.
روزنتال، فرانتس، تاریخ تاریخ­نگاری در اسلام، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1366ش.
زرکلی، خیرالدین، أعلام، بیروت: دارالعلم للملایین، 1989م.
سیوطی، جلال­الدین، حسن المحاضره فی أخبار مصر و القاهره، به کوشش خلیل عمران منصور، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1418ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، 1967م.
عبدالکاظم، میثم، وفاء عدنان حمید، «فرض الجزیة علی الذمیین کما وردت عند ابن­عبدالحکم کتاب فتوح مصر و أخبارها»، مجلة کلیة الاسلامیة الجامعة البغداد، ش23، 2013.
عدوی، ابراهیم احمد، «فتوح مصر لإبن­عبدالحکم»، تراث الانسانیه، ش8، 1420ق.
عروبة، حاتم عبید، «موارد مصر المالیة فی کتاب فتوح مصر و أخبارها لإبن­عبدالحکم»، معهد إعداد المعلمات الصباحی، بی­تا.
عزیزی، حسین، نقد و بررسی منابع فتوح ایران در سه قرن نخست هجری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393ش.
عمر، محمدعلی، مقدمه بر فتوح مصر و المغرب ابن­عبدالحکم، قاهره، مکتبةالثقافة الدینیة، 1415ق.
قاضی عیاض، ترتیب المدارک، به کوشش احمد بکیر محمود، بیروت، 1967م.
قنوات، عبدالرحیم و دیگران، «آغاز تاریخ­نگاری محلی در ایران»، تاریخ و فرهنگ، ش84، بهار و تابستان 1389.
کراچکوفسکی، ایگناتی، تاریخ نوشته­های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی فرهنگی، 1388ش.
کسائی، نورالدین، «ابن­عبدالحکم»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1380ش.
کندی، محمد بن یوسف، الولاة و القضاة، به کوشش رفن کست، بیروت، مطبعة الآباء الیسوعیین، 1908م.
مزّی، جمال­الدین، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1983م. 
مسعودی، علی بن­حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجرة، 1409ق.
مقریزی، احمد بن­علی، المواعظ و الإعتبار فی ذکر الخطط و الآثار، به کوشش أیمن فؤاد سید، لندن، مؤسسة الفرقان للتراث الاسلامی، 1422ق.
موسوی، جمال، «تحقیقی درباره تأسیس و وظایف نخستین دیوان در تشکیلات اسلامی»، مقالات و بررسی­ها، دفتر70، زمستان 1380.
نورانی، مرتضی و مهناز شعربافچی­زاده، تاریخ­نگاری محلی و خطط­نویسی در مصر دوره اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392ش.
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونز، بیروت، مؤسسة الأعلمی، 1989م.
Barbara, Santa, Ibn ‘Abd al-Hakam’s Futūḥ Misr: An Analysis of the Text and New Insights into the Islamic Conquest of Egypt, PhD Thesis, California University, 2006.
Brockopp, Jonathan, "Ibn Abd Al-Hakam Family", Encyclopedia of Islam, Edition 3, Leiden: Brill, 2016. Consulted online on 26 July 2017.
Brunschvig, R., ‘Ibn Abd al-Hakam et la conqueˆte de l’Afrique du Nord par les arabes’, Annales de l’Institut d’E´tudes orientales, 6, 1942–1947.
Crone, Patricia and Michael Cook, Hagarism: The Making of the Islamic World, Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
Edward Coghill, “Minority Representation in Futūḥ Miṣr of Ibn Abd Al-Hakam: Origins and Role”, The Late Antique World of Early Islam: Muslims among Christians and Jews in the East Mediterranean, Princeton: Darwin Press, 2015.
Hilloowala, Yasmin, The history of the Conquest of Egypt, being a partial translation of Ibn 'Abd al-Hakam's "Futūḥ Misr" and an analysis of this translation, PhD Thesis, Arizona University, 2013.
Kubiak, Wladyslaw, Al-Fustat Its Foundation and Early Urban Development, Cairo, The American University in Cairo Press, 1987.
Norris, H. T., “The Shu'ubiyyah in Arabic Literature”, Abbasid Belles-Letters, Edited by Julia Ashtiany, Cambridge Press, 1990.
Omar, Husayn, “The Crinkly-Haired People of the Black Earth: Examining Egyptian Identities in Ibn Abd al- Ḥakam’s Futūḥ”, History and Identity in the Late Antique Near East, Oxford University Press, 2013.